Kangkung (Ipomoea aquatica) ialah antara sayur paling popular di Malaysia. Ia murah, cepat tumbuh dan sedap digoreng belacan. Kangkung juga merupakan tumbuhan separa akuatik yang boleh ditanam di tanah basah, kolam atau tebing parit. Namun, keupayaannya menyerap bahan daripada air dan tanah menimbulkan persoalan: adakah kangkung boleh mengumpul logam berat yang membahayakan kesihatan?
Artikel ini meneliti kajian di Malaysia dan luar negara tentang logam berat dalam kangkung serta langkah untuk mengurangkan risiko.
Mengapa Kangkung Menjadi Perhatian?
Kangkung, sama ada liar atau ditanam, terdapat di seluruh Asia Tenggara dan dimakan secara meluas [1]. Banyak kawasan air tempat kangkung tumbuh turut menerima air sisa domestik dan air sisa lain yang mungkin mengandungi pelbagai bahan pencemar termasuk logam berat [1]. Satu kajian menyatakan kangkung mempunyai keupayaan tinggi mengumpul arsenik [2], dan satu lagi menyatakan ia mempunyai keupayaan kuat mengumpul kadmium dalam bahagian yang dimakan [3].
Kajian di Malaysia
Kajian 12 lokasi di Semenanjung Malaysia. Kajian terkini mengukur zink (Zn) dan kuprum (Cu) dalam kangkung dari 12 lokasi [4]. Kepekatan Zn dan Cu tertinggi terdapat dalam akar [4]. Penilaian risiko diet menggunakan Target Hazard Quotient (THQ) menunjukkan risiko kesihatan yang boleh diabaikan [4]. Perpindahan logam ke bahagian yang dimakan adalah rendah (faktor translokasi kurang daripada 1), dan pengkaji menyimpulkan kangkung ialah tanaman yang selamat [4].
Kajian pasar di Jengka. Sampel daun dan batang kangkung dari pasar di sekitar Bandar Pusat Jengka dan kawasan UiTM dianalisis untuk Mn, Cu, Zn dan Pb [5]. Semua kepekatan berada di bawah had piawai FAO/WHO kecuali daun dalam satu sampel [5]. Namun, pengkaji mengingatkan bahawa pengambilan kangkung dengan logam berat berlebihan untuk tempoh panjang boleh memberi kesan kesihatan [5].
Kajian tanah tercemar. Kajian membandingkan kangkung dan bendi yang ditanam dalam tanah yang ditambah 50 mg/kg Pb, Zn atau Cu [6]. Hanya kandungan plumbum dalam pucuk kangkung dan bendi melebihi had maksimum Akta Makanan 1983 dan Peraturan-Peraturan Makanan 1985 serta had Codex Alimentarius [6].
Kajian fitoremediasi. Kajian lain meletakkan kangkung dalam larutan Cd, Zn dan Cu selama 20 hari [7]. Kangkung didapati sesuai untuk menyerap kadmium, dengan paras tertinggi 13.99 mg/kg [7]. Dapatan ini menunjukkan kangkung berupaya mengumpul logam jika ditanam dalam air tercemar.
Kajian di Luar Negara
Bangkok, Thailand. Kajian di sembilan tapak penanaman kangkung di kawasan Bangkok mendapati sekurang-kurangnya satu unsur menunjukkan kepekatan yang agak tinggi di setiap tapak, dan tiada tapak rujukan yang bersih dapat ditentukan [1]. Logam yang diukur termasuk merkuri, metilmerkuri, plumbum dan kadmium [1].
Kesan nutrien. Satu eksperimen mendapati semakin rendah kekuatan nutrien dalam media, semakin tinggi kepekatan logam yang terkumpul dalam tumbuhan [8]. Kangkung menyimpan sebahagian besar logam dalam akar [8].
Pengaruh Cara Penanaman: Banjir atau Tanah Kering?
Satu dapatan menarik ialah kesan pengurusan air berbeza mengikut jenis logam:
| Logam | Penanaman dibanjiri berbanding tanah kering | Sumber |
|---|---|---|
| Arsenik | Lebih tinggi: As dalam pucuk meningkat 1.30 hingga 2.55 kali ganda | [2] |
| Arsenik (kajian ladang) | Kira-kira dua kali ganda lebih tinggi dalam bahagian dimakan | [9] |
| Kadmium | Lebih rendah: purata 0.90 berbanding 3.2 mg/kg | [3] |
Kajian kadmium juga mendapati terdapat perbezaan ketara antara kultivar, dan kultivar yang mengumpul Cd rendah mempunyai keupayaan mengurangkan ketersediaan Cd dalam tanah sekitar akar [3]. Ini bermakna tiada satu cara penanaman yang terbaik untuk semua logam, dan keadaan tanah setempat perlu diketahui.
Bolehkah Memasak Mengurangkan Risiko?
Beberapa kajian memberi petunjuk yang menggalakkan:
Celur. Berbanding tisu mentah, 45% hingga 84% Cd, Cr dan Ni terlarut keluar selepas kangkung dicelur [10].
Kesan dalam pencernaan. Kajian model pencernaan in vitro mendapati daun dan batang kangkung mengurangkan kebolehcapaian bio dan penyerapan usus As, Cd dan Pb [11]. Daun kangkung paling berkesan mengurangkan kebolehcapaian bio dan penyerapan sel bagi kadmium [11].
Namun, kajian ini dijalankan dalam makmal dan tidak menggantikan keperluan menanam kangkung di kawasan yang bersih.
Panduan Praktikal
Beli kangkung daripada sumber yang dipercayai dan elakkan kangkung liar dari parit, longkang atau kawasan berhampiran kilang.
Tanam kangkung di kawasan air dan tanah bersih, jauh daripada aliran air sisa.
Uji tanah dan air jika kebun berada di kawasan yang disyaki tercemar.
Celur atau masak kangkung sebelum dimakan.
Kepelbagaian sayur dalam diet membantu mengurangkan pendedahan daripada satu sumber.
Jika racun perosak digunakan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang amalan penanaman kangkung yang baik.
Kesimpulan
Kajian di Malaysia memberi gambaran bercampur. Kajian 12 lokasi dan kajian pasar di Jengka mendapati kebanyakan sampel selamat, tetapi kajian tanah tercemar menunjukkan plumbum dalam pucuk boleh melebihi had Akta Makanan. Kangkung mampu mengumpul logam berat jika ditanam di kawasan tercemar, dan kesan pengurusan air berbeza bagi arsenik dan kadmium. Kuncinya ialah memastikan kangkung ditanam di kawasan bersih dan dimasak dengan betul.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Sebarang kebimbangan tentang keselamatan makanan atau kesan kesihatan perlu dirujuk kepada pegawai kesihatan atau Kementerian Kesihatan Malaysia.
Rujukan
[1] M. Greger et al. (2002). Accumulation of heavy metals in water spinach (Ipomoea aquatica) cultivated in the Bangkok region, Thailand. Environmental Toxicology and Chemistry. DOI: 10.1002/etc.5620210922.
[2] Yinzhen Liao et al. (2021). Comparison of As accumulation and speciation in water spinach (Ipomoea aquatica Forssk.) grown in As-elevated soils under flooding versus upland conditions. Journal of hazardous materials. DOI: 10.1016/j.jhazmat.2021.125711.
[3] Qing-Qing Xiao et al. (2015). Effects of cultivars and water management on cadmium accumulation in water spinach (Ipomoea aquatica Forsk.). Plant and Soil. DOI: 10.1007/s11104-015-2409-5.
[4] Koe Wei Wong et al. (2025). Zinc and copper in Ipomoea aquatica from Peninsular Malaysia: synergistic uptake, health risk assessment, and phytostabilization potential. International Journal of Phytoremediation. DOI: 10.1080/15226514.2025.2586810.
[5] Nursyamimi Zulkurnain (2021). Determination of Selected Heavy Metal Concentrations in Water Spinach (Ipomea aquatica). Materials Science Forum. DOI: 10.4028/www.scientific.net/msf.1025.279.
[6] Chuck Chuan Ng et al. (2016). Heavy metals phyto-assessment in commonly grown vegetables: water spinach (I. aquatica) and okra (A. esculentus). SpringerPlus. DOI: 10.1186/s40064-016-2125-5.
[7] Nurul Izzah Badrul Hisam et al. (2022). Phytoremediation Process of Water Spinach (Ipomoea aquatica) in Absorbing Heavy Metal Concentration in Wastewater. Journal Of Agrobiotechnology. DOI: 10.37231/jab.2022.13.1s.322.
[8] M. Greger et al. (2004). Influence of nutrient levels on uptake and effects of mercury, cadmium, and lead in water spinach. Journal of environmental quality. DOI: 10.2134/jeq2004.1247.
[9] Yibing Ke et al. (2022). Field experiments for evaluating the effects of water management and phosphate application on inorganic arsenic accumulation in water spinach (Ipomoea aquatica Forssk.). The Science of the total environment. DOI: 10.1016/j.scitotenv.2022.157232.
[10] Chun-Ming Lam et al. (2018). Effect of inoculation with arbuscular mycorrhizal fungi and blanching on the bioaccessibility of heavy metals in water spinach (Ipomoea aquatica Forsk.). Ecotoxicology and environmental safety. DOI: 10.1016/j.ecoenv.2018.07.047.
[11] Ui-Jeong Yang et al. (2012). Water spinach (Ipomoea aquatic Forsk.) reduced the absorption of heavy metals in an in vitro bio-mimicking model system. Food and chemical toxicology : an international journal published for the British Industrial Biological Research Association. DOI: 10.1016/j.fct.2012.07.020.
