Petola (Luffa acutangula), atau dikenali sebagai ridge gourd, merupakan sayuran daripada keluarga Cucurbitaceae yang banyak digunakan dalam masakan masyarakat Asia. Buah muda biasanya dimasak sebagai sayur kerana mempunyai tekstur lembut dan rasa yang ringan. Dari sudut pemakanan, petola menarik perhatian kerana kandungan airnya yang tinggi, rendah kalori serta membekalkan beberapa vitamin, mineral dan sebatian bioaktif.
Komposisi pemakanan buah petola
Buah petola muda mengandungi kira-kira 92.5 g kelembapan bagi setiap 100 g bahagian yang boleh dimakan. Kandungan air yang tinggi ini menjadikan petola sebagai sayuran yang ringan dan sesuai dimasukkan dalam hidangan harian.
Dalam setiap 100 g buah petola, kandungan tenaga dilaporkan sekitar 17 kcal, manakala karbohidratnya hanya sekitar 3.4 g. Buah ini turut mengandungi kira-kira 0.5 g protein dan 0.5 g lemak. Nilai tersebut menunjukkan bahawa petola merupakan sayuran yang rendah tenaga, rendah lemak dan mempunyai kandungan karbohidrat yang sederhana rendah.
Petola turut membekalkan beberapa mineral dan vitamin penting, antaranya:
- kalsium sebanyak 18 mg;
- fosforus sebanyak 26 mg;
- zat besi sebanyak 0.5 mg;
- vitamin C sebanyak 5 mg;
- riboflavin sebanyak 0.01 mg; dan
- karotena sebanyak 33 µg bagi setiap 100 g buah.
Selain itu, petola dilaporkan mengandungi vitamin B2, vitamin B3 atau niasin, vitamin C, karotena, kalsium, fosforus dan zat besi. Kandungan beta-karotena dalam buah segar pula dilaporkan sekitar 300 µg, manakala jumlah karotenoid keseluruhannya boleh mencapai kira-kira 1,000 µg bagi setiap 100 g.
Petola sebagai sayuran rendah kalori
Kandungan kalori dan lemak yang rendah menjadikan petola sesuai dijadikan salah satu komponen dalam pemakanan seimbang. Kandungan lembapannya yang tinggi juga membantu menghasilkan hidangan yang mempunyai isipadu lebih besar tanpa meningkatkan pengambilan tenaga secara berlebihan.
Dokumen turut menyatakan bahawa petola rendah lemak tepu dan kolesterol. Ciri ini menjadikannya berpotensi digunakan dalam diet yang menekankan pengambilan sayur-sayuran rendah lemak. Walau bagaimanapun, kesan terhadap berat badan tetap bergantung pada keseluruhan corak pemakanan, saiz hidangan dan cara masakan yang digunakan.
Kandungan serat dan mineral mengikut varieti
Komposisi pemakanan petola boleh berbeza mengikut varieti dan bahagian tanaman yang dianalisis. Sebagai contoh, Luffa acutangula var. amara dilaporkan mempunyai kandungan kelembapan sebanyak 94.6%.
Varieti tersebut turut menunjukkan kandungan serabut kasar sebanyak 42.94%, vitamin B3 sebanyak 3.13 mg/100 g dan kalsium sebanyak 99.78 mg/100 g. Nilai yang lebih tinggi ini memperlihatkan bahawa perbezaan genetik, tahap kematangan, persekitaran dan kaedah analisis boleh mempengaruhi komposisi nutrien petola.
Nilai pemakanan biji petola
Selain buah muda, biji petola juga mempunyai potensi pemakanan yang menarik. Jadual pada halaman pertama dokumen menunjukkan bahawa kernel biji L. acutangula mengandungi kira-kira 39% protein dan 44% lemak.
Dalam analisis berasaskan bahan tanpa lembapan, kandungan protein kernel dilaporkan boleh mencapai 74.6%. Minyak kernel pula mengandungi asid oleik dan asid linoleik sebagai komponen utama, merangkumi kira-kira 68% daripada keseluruhan minyak.
Asid oleik dan linoleik ialah asid lemak tak tepu yang menyumbang kepada nilai pemakanan minyak biji. Oleh sebab itu, biji petola mempunyai potensi untuk diteroka dalam formulasi tepung, minyak atau bahan makanan tambahan. Namun, kesesuaian penggunaannya memerlukan pemprosesan dan penilaian keselamatan yang teratur.
Data bagi Luffa cylindrica, spesies berkaitan yang turut dibincangkan dalam dokumen, menunjukkan kandungan protein biji sebanyak 35.83% dan lemak sebanyak 33.93%. Maklumat ini memperlihatkan bahawa biji daripada kumpulan Luffa secara umumnya berpotensi menjadi sumber protein dan lemak.
Mineral dan asid amino dalam biji
Biji L. cylindrica dilaporkan mengandungi fosforus sebanyak 30.63 mg/100 g dan magnesium sebanyak 28.93 mg/100 g. Biji tersebut turut mengandungi kalium, natrium dan kromium.
Nisbah natrium kepada kalium yang kurang daripada satu telah dibincangkan dalam dokumen sebagai satu ciri pemakanan yang baik. Walau bagaimanapun, kesan sebenar sesuatu makanan terhadap tekanan darah perlu dinilai berdasarkan keseluruhan diet dan keadaan kesihatan individu.
Tepung biji L. cylindrica pula mengandungi asid amino esensial sebanyak 38.76 g bagi setiap 100 g protein. Arginin merupakan asid amino esensial yang paling tinggi, iaitu sekitar 9.75 g/100 g protein.
Potensi pemakanan kulit petola
Kulit petola yang biasanya dibuang juga mengandungi komponen pemakanan dan fitokimia. Dokumen melaporkan bahawa kulit petola mengandungi serabut sebanyak 20.6% dan mineral sebanyak 7.7%.
Kulit petola turut mengandungi asid amino, dengan karnosin dinyatakan sebagai komponen tertinggi. Selain itu, beberapa asid fenolik telah dikenal pasti, termasuk:
- asid p-kumarik sebanyak 68.64 mg/100 g; dan
- asid galik sebanyak 34.98 mg/100 g.
Kandungan ini menunjukkan bahawa kulit petola berpotensi dijadikan bahan mentah dalam pembangunan tepung berserat atau ramuan makanan berfungsi. Penggunaannya, bagaimanapun, perlu melalui proses pembersihan, pemprosesan dan penilaian rasa yang sesuai.
Kandungan fenolik dan aktiviti antioksidan
Buah L. acutangula dilaporkan mempunyai kandungan fenol keseluruhan sebanyak 12.3 mg GAE/g. Sebatian fenolik ialah salah satu kumpulan sebatian tumbuhan yang sering dikaitkan dengan keupayaan antioksidan.
Aktiviti antioksidan penting kerana sebatian tersebut boleh membantu meneutralkan radikal bebas dalam sistem ujian. Namun, kandungan antioksidan dalam makanan tidak semestinya menghasilkan kesan klinikal yang sama dalam tubuh manusia kerana proses pencernaan, penyerapan dan metabolisme turut mempengaruhi tindak balas biologi.
Kesan kaedah memasak terhadap antioksidan
Pemprosesan terma boleh mengubah kandungan nutrien dan sebatian bioaktif dalam petola. Menurut dokumen, pemasakan bertekanan dan penggorengan dikenal pasti sebagai antara kaedah yang lebih baik dalam mengekalkan kapasiti antioksidan petola.
Selepas penggorengan, pengekalan flavonoid dilaporkan sebanyak 45.0%. Sebaliknya, pengekalan flavonoid selepas pemasakan bertekanan hanya sekitar 10.5%. Pemasakan menggunakan gelombang mikro pula menyebabkan kehilangan flavonoid sebanyak 20.9%.
Walaupun pengekalan flavonoid selepas pemasakan bertekanan lebih rendah, kapasiti antioksidan yang diukur melalui kuasa penurunan ferik dilaporkan meningkat sebanyak 15.5% berbanding sampel mentah. Keadaan ini menunjukkan bahawa haba bukan sahaja boleh memusnahkan sebahagian sebatian, tetapi juga boleh meningkatkan kebolehdapatan atau pembebasan komponen antioksidan tertentu.
Walau bagaimanapun, pemilihan kaedah memasak tidak seharusnya dibuat berdasarkan satu kumpulan nutrien sahaja. Penggorengan, misalnya, boleh mengekalkan flavonoid dengan lebih baik tetapi pada masa yang sama meningkatkan kandungan lemak hidangan bergantung pada jumlah minyak yang diserap.
Potensi pembangunan makanan
Buah, biji dan kulit petola masing-masing mempunyai ciri pemakanan yang berbeza. Buah muda sesuai dimanfaatkan sebagai sayuran rendah kalori, manakala bijinya berpotensi menjadi sumber protein dan minyak tak tepu.
Kulit petola pula mempunyai kandungan serat, mineral dan asid fenolik yang membuka ruang kepada pembangunan produk sampingan. Antara kemungkinan penggunaannya termasuk tepung berserat, bahan campuran makanan atau ramuan makanan berfungsi.
Walaupun potensinya luas, dokumen tidak memberikan maklumat terperinci tentang dos penggunaan, tahap keselamatan, rawatan untuk mengurangkan sebatian antinutrisi atau penerimaan pengguna terhadap produk berasaskan biji dan kulit petola. Oleh itu, kajian pemprosesan dan keselamatan masih diperlukan sebelum penggunaannya diperluaskan.
Kata kunci
petola, Luffa acutangula, ridge gourd, nilai pemakanan, sayuran rendah kalori, beta-karotena, vitamin C, mineral, biji petola, protein biji, minyak biji, asid oleik, asid linoleik, serat makanan, sebatian fenolik, aktiviti antioksidan, pemprosesan terma
Sumber rujukan
Abitogun, A., & Ashogbon, A. O. (2010). Nutritional assessment and chemical composition of raw and defatted Luffa cylindrica seed flour. Ethnobotanical Leaflets, 2010, 1.
Choudhary, K., Paliwal, R., Mahariya, J. S., Singh, H., & Gupta, N. (2020). Plant growth improvement in ridge gourd through integrated nutrient management practices. International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences, 9, 1228–1234.
Ganjeer, P., & Patel, Y. (2018). Luffa acutangula: An overview. International Journal of Agricultural Engineering.
Jaysingrao, J. S., & Sunil, C. (2014). Nutritional assessment of fruits of Luffa acutangula var. amara.
Jose, D. M. (2021). Phytochemical analyses of a few neglected and underutilized fruit vegetables of Cucurbitaceae. International Journal of Science and Research.
Kamel, B., & Blackman, B. (1982). Nutritional and oil characteristics of the seeds of angled luffa, Luffa acutangula. Food Chemistry, 9, 277–282.
Lucy, O. F., & Abidemi, O. B. (2012). Food value and phytochemical composition of Luffa cylindrica seed flour, 98–103.
Manikandaselvi, S., Vadivel, V., & Brindha, P. (2016). Review on Luffa acutangula L.: Ethnobotany, phytochemistry, nutritional value and pharmacological properties.
Ogunyemi, T., Ekuma, C., Egwu, J. E., & Abbey, D. (2020). Proximate and mineral composition of sponge gourd (Luffa cylindrica) seed grown in South-Western Nigeria. Journal of Scientific Research and Reports, 61–67.
S, H., Sood, M., & M., I. K. (2019). Variability and heritability studies for horticultural traits in ridge gourd [Luffa acutangula (L.) Roxb.]. International Journal of Bio-resource and Stress Management.
Swetha, M., & Muthukumar, S. (2016). Characterization of nutrients, amino acids, polyphenols and antioxidant activity of ridge gourd (Luffa acutangula) peel. Journal of Food Science and Technology, 53, 3122–3128.
Yadav, R., Yadav, B., & Yadav, R. (2024). Thermal effects on antioxidants in Luffa acutangula. Journal of Food Measurement and Characterization, 18, 9645–9657.
