Pengenalan
Mahkota dewa (Phaleria macrocarpa) ialah pokok renek yang buahnya merah terang apabila masak. Di Malaysia dan Indonesia, buahnya dihiris, dikeringkan dan dijual sebagai teh, kapsul atau bahan rebusan herba, dengan pelbagai dakwaan kesihatan (pengetahuan am). Populariti ini menimbulkan persoalan penting: sejauh manakah mahkota dewa selamat?
Kajian utama yang diringkaskan ialah “Toxicity profile of Phaleria macrocarpa (Scheff.) Boerl. fruits extract in adult male Sprague-Dawley rats” (Azad et al., 2021). Objektifnya ialah menentukan ketoksikan ekstrak etanol mesokarp dan perikarp buah mahkota dewa (EEPM). Abstrak merujuk buah ini sebagai herba perubatan tradisional Melayu, tetapi negara kajian tidak dinyatakan secara jelas. Kajian sokongan terdiri daripada empat kajian lain: ujian ketoksikan akut nanoherba mahkota dewa (Simanjuntak dan Rumahorbo, 2022), ketoksikan subakut flavonoid buah pada mencit (Fitriana et al., 2023), kesan ekstrak butanol buah matang pada tisu mencit (Soeksmanto, 2006) dan ujian ketoksikan akut biji serta daging buah (Widowati et al., 2005).
Sorotan Kajian Lepas
Azad et al. (2021) menyatakan bahawa buah mahkota dewa telah digunakan sebagai herba perubatan tradisional Melayu selama ratusan tahun. Antara kajian yang dirujuk, Faried et al. (2007) mendapati asid galik yang diasingkan daripada buah P. macrocarpa menghalang proliferasi sel dalam satu siri sel barah manusia dan mencetuskan apoptosis dalam sel barah esofagus, tetapi tidak dalam sel bukan barah (CHEK-1). Ini kajian sel, bukan kajian manusia.
Dari segi kaedah, Bancroft dan Gamble (1990) menulis buku tentang teori dan amalan teknik histologi, asas pemeriksaan tisu organ. Parasuraman et al. (2010) menghuraikan teknik pengambilan sampel darah yang diluluskan bagi haiwan makmal, manakala Whishaw dan Kolb (2004) menyediakan buku panduan tingkah laku tikus makmal beserta ujiannya.
Literatur lain memberi gambaran yang lebih berhati-hati. Soeksmanto (2006) menyatakan bahawa walaupun mahkota dewa sangat popular sebagai tumbuhan ubat, ia sangat beracun terutamanya jika dimakan terus, dan boleh menyebabkan bengkak, ulser mulut, lidah kebas, demam dan juga pengsan.
Dapatan Utama
Ekstrak buah tanpa kesan toksik pada tikus. Azad et al. (2021) menggunakan tikus jantan Sprague-Dawley sihat berumur 6–8 minggu (180–220 g). Kumpulan I menerima 10% salin normal, manakala kumpulan II hingga V menerima EEPM secara oral setiap hari pada 500, 1000, 2000 dan 5000 mg/kg selama 28 hari berturut-turut (n = 6). Berat badan bertambah secara normal daripada 189.76 ± 2.33 dan 189.86 ± 1.01 g kepada 227 ± 3.06 dan 225 ± 2.07 g. Nilai serum haiwan dirawat (kreatinin 0.46 ± 0.033, fosforus 5 ± 0.46, HDL 31.31 ± 1.48, LDL 30.66 ± 0.37, kolesterol 68.23 ± 1.28, AST 63.08 ± 2.65, ALT 22.05 ± 0.68 dan ALP 79.16 ± 0.82) adalah serupa dengan kumpulan kawalan. Pemerhatian histologi tidak menunjukkan nekrosis, keabnormalan atau keradangan. Penulis merumuskan buah tersebut tidak toksik pada tikus SD.
Biji toksik, daging buah tidak. Widowati et al. (2005) menguji infusi biji, infusi daging buah dan ekstrak etanol 70% daging buah pada mencit jantan dan betina melalui suntikan intraperitoneum (ip). Nilai LD50 infusi biji ialah 3.835 mg/10 g bb, infusi daging buah 67.04 mg/10 g bb dan ekstrak daging buah 36.53 mg/10 g bb. Berdasarkan ekstrapolasi Paget dan Barnes serta kriteria Gleason, buah tanpa biji termasuk kategori tidak toksik, tetapi biji menunjukkan kesan toksik. Penulis menasihatkan masyarakat supaya sama sekali tidak memakan biji dan buah mahkota dewa kecuali untuk kegunaan luar. Pemerhatian tingkah laku menunjukkan kesan sekatan deria dan adrenergik, serta kesan iritasi apabila diberi secara oral.
Nanoherba: ketoksikan sederhana. Simanjuntak dan Rumahorbo (2022) menghasilkan nanoherba mahkota dewa melalui High Energy Milling. LD50 ditentukan dalam tiga peringkat (12, 20 dan 30 ekor mencit) selama 14 hari menggunakan formula Thomson Weil, dan LC50 melalui ujian kematian anak udang air masin (BSLT) pada 1, 10, 100, 1000 dan 10,000 ppm. Nilai LD50 dilaporkan sebagai “1g/kg BW 0,075” (seperti dicetak dalam abstrak) dan LC50 ialah 2145.0407 ppm. Nanoherba ini menjejaskan histologi organ serta parameter hematologi, biokimia dan elektrolit, tetapi tidak menjejaskan berat organ dengan ketara. Ia dikategorikan sebagai ketoksikan sederhana.
Flavonoid buah: selamat hingga 500 mg/kg. Fitriana et al. (2023) memberi flavonoid daripada ekstrak buah kepada mencit betina BALB/c (6–8 minggu, 20–30 g) pada 500, 1000 dan 2000 mg/kg/hari selama 28 hari. Tiada keabnormalan klinikal atau perubahan berat organ berbanding kawalan (p > 0.5). Ujian histopatologi tidak menunjukkan keabnormalan pada otak dan jantung pada dos 500 mg/kg/hari. Abstrak terputus, jadi keputusan pada dos lebih tinggi tidak dapat dipastikan.
Kerosakan ginjal pada dos tinggi. Soeksmanto (2006) memberi ekstrak butanol buah matang secara intraperitoneum kepada mencit pada 0, 42.5, 85 dan 170 mg/kg berat badan. Dos sehingga 85 mg/kg tidak menjejaskan tisu ginjal, tetapi pada 170 mg/kg berlaku nekrosis ringan pada tubul berlingkar proksimal. Tajuk kajian menyebut tisu hati, tetapi abstrak melaporkan pemerhatian pada ginjal.
| Kajian | Bahan dan cara | Dapatan utama | Sumber |
|---|---|---|---|
| Tikus SD, 28 hari | EEPM oral, 500–5000 mg/kg | Tiada kesan toksik | Azad et al. (2021) |
| Mencit, akut | Infusi biji, ip | LD50 3.835 mg/10 g bb; toksik | Widowati et al. (2005) |
| Anak udang air masin | Nanoherba | LC50 2145.0407 ppm | Simanjuntak dan Rumahorbo (2022) |
| Mencit BALB/c, 28 hari | Flavonoid oral | Tiada keabnormalan pada 500 mg/kg/hari | Fitriana et al. (2023) |
| Mencit | Ekstrak butanol, ip | Nekrosis ringan ginjal pada 170 mg/kg | Soeksmanto (2006) |
Perbincangan
Bukti setakat ini membezakan bahagian buah. Daging dan kulit buah dalam bentuk ekstrak tidak menunjukkan kesan toksik pada tikus walaupun pada 5000 mg/kg selama 28 hari (Azad et al., 2021), dan Widowati et al. (2005) mengkategorikan buah tanpa biji sebagai tidak toksik. Sebaliknya, biji jelas menunjukkan kesan toksik. Kesan juga bergantung kepada bentuk produk dan cara pemberian: nanoherba dikategorikan ketoksikan sederhana, manakala ekstrak butanol yang disuntik menyebabkan nekrosis ginjal pada dos tertinggi.
Batasan utama ialah semua bukti datang daripada haiwan dan anak udang air masin. Tiada kajian klinikal atau laporan kes keracunan manusia ditemui dalam carian ini, jadi keselamatan pada manusia belum dapat dipastikan. Suntikan intraperitoneum juga berbeza daripada pengambilan oral. Selain itu, carian ini tidak meliputi bukti tentang manfaat yang didakwa, seperti antidiabetes; hanya satu kajian sel tentang asid galik (Faried et al., 2007) dirujuk.
Kesimpulannya, mahkota dewa tidak boleh dianggap selamat sepenuhnya. Amaran Soeksmanto (2006) tentang gejala apabila buah dimakan terus dan nasihat Widowati et al. (2005) supaya tidak memakan biji menunjukkan keperluan berhati-hati.
Implikasi kepada Pengguna dan Pengusaha Herba
1. Jangan sekali-kali memakan biji mahkota dewa; kajian pada mencit menunjukkan biji bersifat toksik.
2. Jangan memakan buah segar terus dari pokok, kerana ia dikaitkan dengan bengkak, ulser mulut, lidah kebas dan demam; dapatkan rawatan segera jika gejala ini berlaku.
3. Berbincang dengan doktor atau ahli farmasi sebelum mengambil produk mahkota dewa, terutamanya bagi pesakit buah pinggang, hati, wanita hamil atau mereka yang mengambil ubat lain.
4. Pengusaha perlu mengasingkan biji sepenuhnya semasa pemprosesan dan mengelakkan dakwaan perubatan yang tidak disokong kajian manusia.
5. Jauhkan pokok yang berbuah daripada kanak-kanak kerana buahnya yang merah menarik (pengetahuan am).
Kesimpulan
Kajian pada tikus menunjukkan ekstrak daging dan kulit buah mahkota dewa tidak toksik sehingga 5000 mg/kg selama 28 hari, tetapi kajian lain mendapati biji bersifat toksik, nanoherba berketoksikan sederhana dan ekstrak butanol menyebabkan nekrosis ginjal ringan pada dos tinggi. Semua bukti ialah daripada haiwan. Biji perlu dielakkan, dan nasihat doktor diperlukan sebelum penggunaan.
Rujukan
1. Azad, A. K., Wan Mohd. Azizi Wan Sulaiman, & Kundu, S. K. (2021). Toxicity profile of Phaleria macrocarpa (Scheff.) Boerl. fruits extract in adult male Sprague-Dawley rats. https://doi.org/10.1007/S13596-021-00592-5
2. Simanjuntak, L. J., & Rumahorbo, C. G. P. (2022). Acute toxicity test nanoherbal mahkota dewa fruit (Phaleria macrocarpa). Pharmacia. https://doi.org/10.3897/pharmacia.69.e94436
3. Fitriana, S. N., Antonia, M., Mali, B. B., et al. (2023). Evaluation of subacute toxicity of flavonoid from Phaleria macrocarpa fruit extract in mice. Journal of Advanced Zoology. https://doi.org/10.17762/jaz.v44i3.1157
4. Soeksmanto, A. (2006). Effect of butanol extract of maturated mahkota dewa (Phaleria macrocarpa) fruit on liver tissue of mice (Mus musculus). Biodiversitas. https://doi.org/10.13057/BIODIV/D070317
5. Widowati, L., Pudjiastuti, P., & Nuratmi, B. (2005). Uji toksisitas akut ekstrak mahkota dewa pada hewan coba. https://doi.org/10.22435/MPK.V15I1
6. Faried, A., Kurnia, D., Faried, L. S., Usman, N., Miyazaki, T., Kato, H., & Kuwano, H. (2007). Anticancer effects of gallic acid isolated from Indonesian herbal medicine, Phaleria macrocarpa (Scheff.) Boerl, on human cancer cell lines. International Journal of Oncology. https://doi.org/10.3892/IJO.30.3.605
7. Bancroft, J. D., & Gamble, M. (1990). Theory and practice of histological techniques.
8. Parasuraman, S., Raveendran, R., & Kesavan, R. (2010). Blood sample collection in small laboratory animals. Journal of Pharmacology and Pharmacotherapeutics. https://doi.org/10.4103/0976-500X.72350
9. Whishaw, I. Q., & Kolb, B. (2004). The behavior of the laboratory rat. https://doi.org/10.1093/ACPROF:OSO/9780195162851.001.0001
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: mahkota dewa, Phaleria macrocarpa, ketoksikan, ujian toksisiti akut, ujian toksisiti subakut, biji beracun, herba, keselamatan herba
