Belimbing Buloh dan Diabetes: Bukti daripada Kajian Haiwan

Diabetes ialah salah satu penyakit yang paling kerap dirawat menggunakan belimbing buloh dalam perubatan tradisional. Satu ulasan sistematik oleh penyelidik Universiti Islam Antarabangsa Malaysia menyatakan tumbuhan ini terutamanya digunakan sebagai ubat rakyat untuk diabetes [1]. Pelbagai kajian makmal dan haiwan telah cuba menguji dakwaan ini.

Artikel ini meneliti kajian tentang kesan ekstrak daun dan buah belimbing buloh terhadap gula darah, serta had penting bukti ini.

Kajian Universiti Kebangsaan Singapura

Satu siri kajian oleh penyelidik Universiti Kebangsaan Singapura merupakan antara yang paling banyak dirujuk.

Kajian 2000. Satu kajian menguji ekstrak etanol daun belimbing buloh pada tikus diabetes [2]. Dos optimum ialah 125 mg/kg [2]. Selepas dua minggu, dapatannya [2]:

Gula darah menurun 50%, serupa dengan ubat metformin.
Trigliserida darah menurun dengan ketara.
HDL (kolesterol baik) meningkat 60%.
Pengoksidaan lemak dalam buah pinggang berkurangan.
Namun, kolesterol total dan LDL tidak berubah.

Kajian 2001: Mekanisme. Kajian susulan memecahkan ekstrak kepada beberapa pecahan dan mendapati pecahan akueus lebih berkesan daripada pecahan butanol [3]. Pecahan akueus meningkatkan insulin serum dan mengurangkan aktiviti enzim glukosa-6-fosfatase dalam hati [3]. Pengkaji mencadangkan pecahan ini sebagai sumber berpotensi untuk ubat antidiabetes oral baharu [3].

Kajian 2005: Diet tinggi lemak. Kajian pada tikus yang diberi diet tinggi lemak sebelum diaruh diabetes mendapati pecahan akueus dan butanol menurunkan gula darah dan trigliserida [4]. Kandungan glikogen hati lebih tinggi dalam tikus yang dirawat dengan pecahan akueus [4].

Kajian Buah di Kerala

Satu kajian di Universiti Kerala menguji pecahan etil asetat buah belimbing buloh pada tikus diabetes selama 60 hari [5]. Dapatannya [5]:

Gula darah dan hemoglobin terglikasi menurun dengan ketara.
Insulin plasma meningkat.
Penanda tekanan oksidatif berkurangan dan enzim antioksidan hati meningkat.
Kesan lebih ketara berbanding ubat metformin.
Analisis mengesan kuersetin, yang mungkin menyumbang kepada kesan ini.

Kajian susulan mendapati ekstrak ini meningkatkan enzim yang memecahkan glukosa dan mengurangkan enzim yang menghasilkan glukosa dalam hati [6].

Kajian Haiwan Lain

Beberapa kajian lain turut melaporkan kesan serupa:

Ekstrak metanol buah menurunkan gula darah dan meningkatkan ekspresi protein pengangkut glukosa GLUT4 pada tikus diabetes [7]. Kajian ini juga menganggarkan nilai LD50 sebanyak 1,000 mg/kg, yang dikategorikan sebagai ketoksikan ringan [7].
Ekstrak daun menurunkan gula darah puasa sebanyak 26.44% dan memperbaik histologi hati tikus diabetes [8].
Ekstrak daun menurunkan gula darah dan membantu melindungi sel pankreas [9].
Gabungan ekstrak belimbing buloh dengan mahkota dewa (Phaleria macrocarpa) menurunkan gula darah puasa pada tikus diabetes jenis 2 [10].

Ekstrak batang. Satu kajian ke atas 25 tikus mendapati ekstrak batang belimbing buloh pada tiga dos berbeza sama berkesan dengan metformin dalam menurunkan gula darah selepas 15 hari [11].

Butiran mekanisme. Kajian buah oleh Universiti Kerala mendapati aktiviti enzim heksokinase meningkat 59% dan piruvat kinase 68%, manakala glukosa-6-fosfatase menurun 32% dan fruktosa-1,6-bisfosfatase menurun 20% [6]. Pengkaji menyimpulkan ekstrak ini menggalakkan pemecahan glukosa dan merencat penghasilan glukosa oleh hati [6].

Insulin dan berat badan. Kajian GLUT4 pula mendapati ekstrak tidak memberi kesan kepada penurunan berat badan tikus diabetes, manakala paras insulin dan indeks rintangan insulin HOMA-IR menurun [7]. Kumpulan dos sederhana menunjukkan ekspresi GLUT4 tertinggi [7].

Hati dan pankreas. Dalam kajian daun yang menurunkan gula darah puasa, peratusan sel hati yang normal mencapai 88.56% pada dos optimum, walaupun indeks hepatosomatik tidak berubah dengan signifikan [8]. Kajian pankreas pula menggunakan dos 150 dan 300 mg/kg selama 14 hari, dibandingkan dengan ubat glibenclamide [9].

Kajian Makmal: Perencatan Enzim

Satu kajian ke atas buah belimbing buloh dari Thailand mengasingkan sembilan sebatian dan mengujinya terhadap enzim alfa-glukosidase, iaitu enzim yang mencerna karbohidrat [12]. Dua sebatian menunjukkan perencatan alfa-glukosidase yang paling kuat [12]. Satu kajian lain turut mendapati ekstrak buah merencat alfa-glukosidase [13].

Had Bukti yang Sangat Penting

Walaupun keputusan kajian haiwan nampak menggalakkan, beberapa had perlu diambil kira:

Tiada ujian klinikal pada manusia untuk diabetes dalam kajian yang dirujuk.
Kebanyakan kajian menggunakan ekstrak daun atau pecahan buah, bukan buah segar atau jus.
Ulasan sistematik menyatakan bahan aktif belum diasingkan [1].
Jus buah pekat telah dikaitkan dengan kecederaan buah pinggang akut [14]. Pesakit diabetes pula merupakan antara kumpulan berisiko tinggi untuk nefropati oksalat [15].

Bagi yang Menanam Belimbing Buloh

Bagi yang menanam belimbing buloh sendiri, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penjagaan pokok.

Kesimpulan

Pelbagai kajian haiwan menunjukkan ekstrak daun dan buah belimbing buloh boleh menurunkan gula darah, meningkatkan insulin dan mengurangkan tekanan oksidatif pada tikus diabetes. Namun, tiada ujian klinikal pada manusia dilaporkan dalam kajian yang dirujuk. Pesakit diabetes tidak boleh menggantikan ubat dengan belimbing buloh, dan perlu berhati-hati dengan risiko kecederaan buah pinggang daripada jus pekat.

Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian haiwan dan makmal, bukan nasihat perubatan. Pesakit diabetes perlu berbincang dengan doktor sebelum mengambil sebarang ubat herba.

Rujukan

[1] A. Alhassan and Q. Ahmed (2016). Averrhoa bilimbi Linn.: A review of its ethnomedicinal uses, phytochemistry, and pharmacology. Journal of Pharmacy & Bioallied Sciences. DOI: 10.4103/0975-7406.199342. https://consensus.app/papers/details/028dbc15b8ef5aa0b42f9eb99c5d055d/

[2] Peter Natesan Pushparaj, C. H. Tan, and B. K. Tan (2000). Effects of Averrhoa bilimbi leaf extract on blood glucose and lipids in streptozotocin-diabetic rats. Journal of ethnopharmacology. DOI: 10.1016/s0378-8741(00)00200-2. https://consensus.app/papers/details/d293d8ddef135fb8bf9bdeb0e1aa4770/

[3] Peter Natesan Pushparaj, B. Tan, and Chee-Hong Tan (2001). The mechanism of hypoglycemic action of the semi-purified fractions of Averrhoa bilimbi in streptozotocin-diabetic rats. Life sciences. DOI: 10.1016/s0024-3205(01)01423-0. https://consensus.app/papers/details/5a268b167c9850e48e3cc661c00e09c3/

[4] B. Tan, Chee-Hong Tan, and Peter Natesan Pushparaj (2005). Anti-diabetic activity of the semi-purified fractions of Averrhoa bilimbi in high fat diet fed-streptozotocin-induced diabetic rats. Life sciences. DOI: 10.1016/j.lfs.2004.10.051. https://consensus.app/papers/details/c9ad62cc3a4d577da4479a5f4aa96d70/

[5] Surya B. Kurup and S. Mini (2016). Averrhoa bilimbi fruits attenuate hyperglycemia-mediated oxidative stress in streptozotocin-induced diabetic rats. Journal of Food and Drug Analysis. DOI: 10.1016/j.jfda.2016.06.007. https://consensus.app/papers/details/8f4a2a3de8de5a3f90ad806463c3af0b/

[6] Surya B. Kurup and M. S. (2016). Protective potential of Averrhoa bilimbi fruits in ameliorating the hepatic key enzymes in streptozotocin-induced diabetic rats. Biomedicine & pharmacotherapy = Biomedecine & pharmacotherapie. DOI: 10.1016/j.biopha.2016.11.088. https://consensus.app/papers/details/1c3768c51a6556018e79ad234df9447c/

[7] Greselita Yolanda Juniyanti, Hesti Oktapiani, and Ahmad Ridwan (2024). Antidiabetic activity of Averrhoa bilimbi fruit methanol extract through enhancement of GLUT4 protein expression in diabetes?induced mice. Indonesian Journal of Biotechnology. DOI: 10.22146/ijbiotech.83839. https://consensus.app/papers/details/790490a5f9fc5d42bad02de5711715c9/

[8] Alan Verangga, Nur Qomariyah, and F. Khaleyla (2023). Effect of Averrhoa bilimbi Leaf Extract on Blood Glucose Level, Hepatosomatic Index (HSI), and Liver Histology of Diabetic Mice. HAYATI Journal of Biosciences. DOI: 10.4308/hjb.31.1.102-109. https://consensus.app/papers/details/47739344e6f355c7a5ce4b0351b9d278/

[9] Aswin Rafif Khairullah (2024). Antidiabetic Activity and Pancreatic Histopathology Analysis of Averrhoa bilimbi L. Leaves Extract on Alloxan-Induced Diabetes on Wistar Mice. Advancements in Life Sciences. DOI: 10.62940/als.v11i3.3141. https://consensus.app/papers/details/3c522e52251d5985991775ebedb0fcbd/

[10] Laila Sholehah, Fathurrahman Fathurrahman, and Aprianti Aprianti (2025). EFFECT OF COMBINING PHALERIA MACROCARPA AND AVERRHOA BILIMBI L ON FASTING BLOOD GLUCOSE LEVES IN A RAT MODEL OF TYPE 2 DIABETES MELLITUS. The Indonesian Journal of Public Health. DOI: 10.20473/ijph.v20i2.2025.316-327. https://consensus.app/papers/details/52b597da036d5771b53feebbe149c0a2/

[11] Cahyaning Gusti Agriani, Kisrini Kisrini, and R. Dharmawan (2017). The effect of Averrhoa bilimbi stem extract on the blood glucose level of white rats induced by alloxan. Unknown Journal. DOI: 10.13057/biofar/f140203. https://consensus.app/papers/details/c6abfc7de95b5e1cbdd1b1720ad5b90e/

[12] Tanpa nama pengarang (2025). ?-Glucosidase and xanthine oxidase inhibitory activities from the fruits of Thai Averrhoa bilimbi L. Tropical Journal of Natural Product Research. DOI: 10.26538/tjnpr/v9i3.27. https://consensus.app/papers/details/2f7effad586c57f4bd5fa9fd3740822c/

[13] Lilik Sulastri, Siti Nurul Habibah et al. (2026). LC-HRMS Metabolite Profiling, Antioxidant, and ?-Glucosidase Inhibitory Activities of Averrhoa bilimbi L. Fruit Extracts by Maceration and Ultrasound-Assisted Extraction. Jurnal Jamu Indonesia. DOI: 10.29244/jji.v11i4.535. https://consensus.app/papers/details/70cc3158540a570e9c4598a4a9ca9d7e/

[14] V. Unni, A. Mathew et al. (2013). Acute oxalate nephropathy due to ‘Averrhoa bilimbi’ fruit juice ingestion. Indian Journal of Nephrology. DOI: 10.4103/0971-4065.114481. https://consensus.app/papers/details/e45cc0facd2554efb046da1d37e24108/

[15] Niranjan Raja, H. Radhakrishnan, and Shivashankar Masilamani (2023). Oxalate Nephropathy: A Case Report of Acute Kidney Injury Due to Juice Diet. Cureus. DOI: 10.7759/cureus.51226. https://consensus.app/papers/details/a4ab211217905ffebdf529ebd5263ee8/