Pengenalan
Sebelum detergen sintetik digunakan secara meluas, masyarakat Nusantara menggunakan bahan tumbuhan untuk mencuci, dan buah lerak (Sapindus) terkenal dalam tradisi mencuci kain batik (pengetahuan am). Kini, pengguna semakin mencari produk pembersih yang mesra alam, manakala surfaktan sintetik dalam detergen menimbulkan kebimbangan pencemaran air. Buah lerak berpotensi menjadi produk nilai tambah berasaskan tumbuhan, sama ada sebagai bahan mentah atau ramuan sabun.
Kajian utama yang diringkaskan ialah *“Characterization of Physicochemical Properties of Solid Laundry Soap Based on Lerak (Sapindus rarak DC.)” (Hawa et al., 2022). Objektifnya ialah menganalisis kesan variasi kepekatan esen lerak dan molekul NaOH terhadap sifat fizikokimia sabun dobi pepejal. Abstrak menyatakan bahawa lerak digunakan secara meluas di Indonesia sebagai detergen tradisional, dan kajian ini diterbitkan dalam jurnal Fakulti Teknologi Pertanian Universitas Brawijaya; namun lokasi eksperimen tidak dinyatakan secara jelas dalam abstrak. Kajian sokongan meliputi aktiviti permukaan surfaktan semula jadi daripada Sapindus mukorossi dan Sapindus trifoliatus (Wojto? et al., 2021), ulasan saponin triterpenoid S. mukorossi (Sochacki dan Vogt, 2022), keupayaan detergen dan antimikrob ekstrak S. mukorossi* (Wei Minping et al., 2017) serta prestasi kulit buah lerak sebagai agen pencuci kain (Puši? et al., 2010).
Sorotan Kajian Lepas
Hawa et al. (2022) menjelaskan bahawa sebatian aktif utama buah lerak ialah saponin, yang berfungsi sebagai surfaktan semula jadi dengan sifat membuih dan mengemulsi. Mencuci batik menggunakan esen lerak boleh dilakukan dengan baik tanpa melunturkan warna dan lebih mesra alam. Esen lerak dicadangkan untuk menggantikan surfaktan anionik natrium lauril sulfat (SLS) dalam sabun dobi pepejal, sekali gus mengurangkan risiko pencemaran.
Kajian ini dibina atas beberapa karya terdahulu. Chen et al. (2010) mengkaji sifat buih dan keupayaan detergen saponin daripada hampas biji Camellia oleifera dan S. mukorossi, dan mendapati ekstrak saponin mentah mempunyai keupayaan detergen yang sederhana. Warne et al. (1999) menilai ketoksikan komponen detergen dobi terhadap krustasia air tawar (cladoceran) dan mendapati penyumbang utama ketoksikan ialah larutan natrium silikat dan surfaktan, manakala komponen lain menyumbang sangat sedikit.
Dari segi bahan alkali, Onyegbado et al. (2002) menunjukkan bahawa sabun pepejal yang tidak berwarna hitam boleh dihasilkan menggunakan alkali daripada abu kulit pisang tanduk (plantain).
Dapatan Utama
Reka bentuk kajian utama. Hawa et al. (2022) menggunakan Reka Bentuk Blok Rawak (RBD) dengan dua faktor: kepekatan esen lerak (10%, 7.5% dan 5%) dan molekul NaOH (0.5 mol dan 0.375 mol).
Kandungan air dan kestabilan buih. Semakin tinggi kepekatan esen lerak dan molekul NaOH, semakin rendah kandungan air sabun. Gabungan 10% esen lerak dan 0.5 mol NaOH memberikan kestabilan buih tertinggi dan kandungan lembapan terendah.
Kekuatan, pH dan warna. Bagi kekuatan tegangan, pH, tahap kecerahan dan tahap kekuningan, nilai tertinggi diperoleh pada 7.5% esen lerak dan 0.5 mol NaOH. Variasi kepekatan esen lerak memberi kesan signifikan kepada pH, manakala variasi NaOH memberi kesan signifikan kepada pH, kekuatan tegangan, kestabilan buih, tahap kecerahan (L) dan tahap kekuningan (b). Abstrak tidak memaparkan nilai berangka bagi parameter ini.
Menurunkan tegangan permukaan. Wojto? et al. (2021) mendapati surfaktan semula jadi daripada buah lerak S. mukorossi dan S. trifoliatus mampu menurunkan tegangan permukaan dan meningkatkan kebolehbasahan permukaan hidrofobik politetrafluoroetilena. Buah ini boleh digunakan berulang kali untuk mencuci, termasuk dalam air liat. Ekstrak mentah S. trifoliatus menunjukkan sifat permukaan yang lebih baik daripada S. mukorossi.
Saponin dalam pelbagai bahagian pokok. Menurut ulasan Sochacki dan Vogt (2022), S. mukorossi (famili Sapindaceae) mengandungi saponin triterpenoid dalam banyak bahagian, termasuk buah, gal dan akar. Ekstrak mentah atau tulen dan saponin terpencil berpotensi digunakan dalam industri makanan, farmaseutikal, kosmetik dan kimia.
Detergen dan antimikrob. Wei Minping et al. (2017) mengkaji ekstrak akueus saponin daripada perikarp S. mukorossi (SW) dan hasil penapaiannya (SWF). Sifat surfaktif SWF lebih tinggi daripada SW, dan gabungan SWF dengan alkil poliglikosida (APG) menunjukkan aktiviti surfaktif terbaik. Keupayaan detergen SWF/APG juga lebih tinggi pada tahap 16.7/33.4 mg/mL. Aktiviti antimikrob SWF/APG lebih baik secara signifikan berbanding SWF terhadap mikroorganisma seperti Escherichia coli, Staphylococcus aureus dan Candida albicans.
Prestasi mencuci kain kapas. Puši? et al. (2010) menguji kulit buah lerak pada 60 dan 90 °C. Kesan mencuci utama bermanfaat, terutamanya pada 90 °C. Selepas 1, 3 dan 10 kitaran, kain yang dicuci dengan saponin menunjukkan kandungan abu yang lebih rendah serta kerosakan kimia dan mekanikal yang rendah. Bagaimanapun, tahap keputihan tidak meningkat kerana kulit buah lerak tidak mengandungi bahan peluntur atau komponen pendarfluor.
| Penunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Kepekatan esen lerak diuji | 10%, 7.5%, 5% | Hawa et al. (2022) |
| Kestabilan buih tertinggi | 10% lerak + 0.5 mol NaOH | Hawa et al. (2022) |
| Kekuatan tegangan, pH, warna tertinggi | 7.5% lerak + 0.5 mol NaOH | Hawa et al. (2022) |
| Tahap SWF/APG diuji | 16.7/33.4 mg/mL | Wei Minping et al. (2017) |
| Suhu cucian diuji | 60 dan 90 °C | Puši? et al. (2010) |
| Kitaran cucian dinilai | 1, 3 dan 10 | Puši? et al. (2010) |
Perbincangan
Kesemua kajian menunjukkan bahawa saponin buah lerak berfungsi sebagai surfaktan semula jadi: ia membuih, menurunkan tegangan permukaan dan mampu mencuci kain. Kajian utama menunjukkan esen lerak boleh dimasukkan ke dalam sabun dobi pepejal, dengan formulasi 10% lerak dan 0.5 mol NaOH memberi buih paling stabil (Hawa et al., 2022). Kelebihan lain ialah kerosakan kain yang rendah selepas cucian berulang (Puši? et al., 2010) dan potensi antimikrob apabila digabungkan dengan surfaktan lain (Wei Minping et al., 2017).
Namun, lerak bukan pengganti sempurna untuk detergen moden. Keupayaan detergen saponin mentah digambarkan sebagai sederhana (Chen et al., 2010), dan ia tidak memutihkan kain (Puši? et al., 2010). Kajian utama tidak melaporkan nilai berangka dalam abstrak, menyukarkan perbandingan. Spesies yang dikaji juga berbeza: S. rarak dalam kajian utama, manakala kajian sokongan menggunakan S. mukorossi dan S. trifoliatus. Tiada kajian dari Malaysia ditemui.
Bagi Malaysia, buah lerak berpotensi untuk produk kraf, sabun buatan tangan dan pencucian batik, tetapi bekalan bahan mentah dan kualiti ekstrak perlu dinilai. Saponin juga diketahui toksik kepada ikan dan boleh merengsakan mata, jadi air bilasan dan pengendalian perlu dijaga (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pengusaha dan Pengguna
1. Pengusaha sabun boleh menguji esen lerak sebagai pengganti sebahagian SLS, bermula dengan formulasi 7.5–10% esen lerak dan 0.5 mol NaOH seperti dalam kajian utama.
2. Lerak sesuai untuk mencuci batik kerana kurang melunturkan warna, tetapi tidak sesuai untuk tujuan memutihkan kain.
3. Gabungan saponin dengan surfaktan lembut seperti APG boleh meningkatkan keupayaan mencuci.
4. Jauhkan ekstrak lerak daripada mata dan jangan dimakan; elakkan membuang air cucian pekat terus ke kolam ikan (pengetahuan am).
5. Agensi boleh menilai potensi penanaman Sapindus dan kajian kualiti saponin tempatan.
Kesimpulan
Buah lerak (Sapindus) mengandungi saponin yang berfungsi sebagai sabun semula jadi. Kajian utama menunjukkan esen lerak boleh digunakan dalam sabun dobi pepejal, dengan 10% esen lerak dan 0.5 mol NaOH memberikan buih paling stabil, manakala kajian lain menunjukkan keupayaannya menurunkan tegangan permukaan dan mencuci kain dengan kerosakan rendah. Walau bagaimanapun, keupayaan detergennya sederhana dan tiada kajian tempatan ditemui.
Rujukan
1. Hawa, L. C., Bahari, A. N., & Lastriyanto, A. (2022). Characterization of physicochemical properties of solid laundry soap based on lerak (Sapindus rarak DC.). Jurnal Teknologi Pertanian. https://doi.org/10.21776/ub.jtp.2022.023.02.5
2. Wojto?, P., Szaniawska, M., Ho?ysz, L., et al. (2021). Surface activity of natural surfactants extracted from Sapindus mukorossi and Sapindus trifoliatus soapnuts. https://doi.org/10.3390/COLLOIDS5010007
3. Sochacki, M., & Vogt, O. (2022). Triterpenoid saponins from washnut (Sapindus mukorossi Gaertn.)—A source of natural surfactants and other active components. Plants. https://doi.org/10.3390/plants11182355
4. Wei Minping, Heng Wu, Yunfei Xie, et al. (2017). In vitro anti-microorganism activity and detergency of Sapindus mukorossi extract based on surfactive nature. Journal of the Taiwan Institute of Chemical Engineers. https://doi.org/10.1016/J.JTICE.2017.06.015
5. Puši?, T., Solja?i?, I., Dekani?, T., et al. (2010). Soap nut shell – an alternative washing agent.
6. Chen, Y.-F., Yang, C.-H., Chang, M.-S., Ciou, Y.-P., Huang, Y.-C., et al. (2010). Foam properties and detergent abilities of the saponins from Camellia oleifera. International Journal of Molecular Sciences. https://doi.org/10.3390/IJMS11114417
7. Warne, M. St. J., Schifko, A. D., et al. (1999). Toxicity of laundry detergent components to a freshwater cladoceran and their contribution to detergent toxicity. Ecotoxicology and Environmental Safety. https://doi.org/10.1006/EESA.1999.1824
8. Onyegbado, C. O., Iyagba, E. T., Offor, O. J., et al. (2002). Solid soap production using plantain peel ash as source of alkali. Journal of Applied Sciences and Environmental Management. https://doi.org/10.4314/JASEM.V6I1.17200
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: buah lerak, Sapindus rarak, Sapindus mukorossi, saponin, surfaktan semula jadi, sabun dobi, detergen mesra alam, batik
