Pengenalan
Ramai pengguna menyimpan pisang, mangga dan betik dalam peti sejuk dengan harapan buah tahan lebih lama, tetapi kulit pisang menjadi hitam dan betik berlubang-lubang. Ini ialah kecederaan dingin (chilling injury), iaitu kerosakan fisiologi yang berlaku apabila hasil tanaman terdedah kepada suhu rendah yang belum mencapai takat beku. Buah tropika yang berasal dari iklim panas umumnya sangat sensitif kepada suhu rendah (pengetahuan am).
Artikel ini berpaksikan kajian bertajuk “Development of chilling injury of ‘Berangan’ banana (Musa cv. Berangan (AAA)) during storage at low temperature” (Ratule et al., 2006) dalam International Journal of Food, Agriculture and Environment. Objektifnya ialah mencirikan perkembangan kecederaan dingin pisang ‘Berangan’ semasa penyimpanan pada suhu rendah. Negara kajian tidak dinyatakan dalam abstrak, walaupun ‘Berangan’ ialah kultivar pisang yang biasa ditanam di Malaysia (pengetahuan am). Empat kajian sokongan menghuraikan mekanisme lipid membran pada pisang (Li et al., 2023), kecederaan isi mangga (Kumpoun et al., 2017), betik masak (Wongs-Aree et al., 2007) dan rawatan melatonin pada mangga (Bhardwaj et al., 2022).
Sorotan Kajian Lepas
Buku Wang (1990) mengenai kecederaan dingin tanaman hortikultur mengemukakan cadangan untuk memahami asas molekul kecederaan dingin serta kesan atmosfera terkawal dan pembungkusan terhadap kepekaan kepada suhu sejuk.
Membran sel dianggap sasaran awal kecederaan dingin. Campos et al. (2003) menunjukkan bahawa kebocoran elektrolit dan degradasi lipid menjelaskan kepekaan sejuk pada daun kopi (Coffea sp.). Mereka menyimpulkan bahawa peningkatan sintesis lipid, nisbah MGDG/DGDG yang lebih rendah dan perubahan ketaktepuan membran semasa penyesuaian kepada suhu rendah mungkin faktor kritikal untuk mengekalkan integriti sel.
Pemerangan pula merupakan gejala yang paling mudah dilihat. Coseteng dan Lee (1987) mengkaji perubahan polifenol oksidase (PPO) dan kepekatan polifenol epal berkaitan darjah pemerangan, dan mendapati tiada satu sebatian tertentu yang dapat menjelaskan perbezaan pemerangan. Saltveit (2000) melaporkan bahawa kejutan haba mengubah metabolisme fenolik dan pemerangan tisu yang diaruhkan oleh luka. Nguyen et al. (2003) pula menunjukkan bahawa tekanan suhu rendah mengaruh aktiviti serentak fenilalanina amonia liase (PAL) dan PPO yang menyebabkan pemerangan kulit pisang.
Dapatan Utama
Reka bentuk kajian. Ratule et al. (2006) menyimpan pisang ‘Berangan’ pada 5, 10 dan 15 °C selama 16 hari dan mengukur kebocoran elektrolit kulit (PEL), darjah pemerangan (DOB), warna kulit (L, C dan h°), kehilangan berat, kekerasan kulit, kepekatan pepejal larut (SSC) dan keasidan tertitrat.
Pada 5 °C, semua penunjuk berubah. DOB, PEL, SSC dan kehilangan berat meningkat dengan ketara (P?0.01), manakala warna kulit (L, C dan h°) menurun dengan ketara (P?0.01). Kesemuanya dianggap ukuran yang boleh dipercayai pada 5 °C.
Pada 10 °C, kerosakan lebih ringan. DOB dan SSC meningkat dan warna kulit menurun dengan ketara (P?0.01), tetapi tidak diikuti peningkatan PEL dan kehilangan berat. Oleh itu, DOB, warna dan SSC boleh digunakan sebagai penunjuk kecederaan dingin pada 10 °C.
Mekanisme membran pada pisang. Li et al. (2023) mendapati suhu 7 °C, berbanding kawalan 22 °C, meningkatkan indeks kecederaan dingin, kandungan malondialdehid dan ketelapan membran sel. Suhu sejuk meningkatkan gen dan aktiviti enzim pengurai lipid membran (LOX, PLD, PLC, PLA dan lipase), merencat asid lemak desaturase (FAD), menurunkan asid lemak tak tepu (asid ?-linolenik dan linoleik), dan mengekalkan asid lemak tepu (asid stearik dan palmitik) yang lebih tinggi.
Mangga: kulit perang dan isi bergabus putih. Kumpoun et al. (2017) menyimpan mangga ‘Nam Doc Mai See Thong’ pada 5 °C selama 35 hari, kemudian pada 25 °C selama 7 hari. Kulit menjadi perang gelap dengan permukaan tenggelam, dan tisu isi kering berwarna putih bergabus terbentuk di bawah kulit yang rosak, berkait dengan pengumpulan kanji dalam sel hipodermis.
Betik masak. Wongs-Aree et al. (2007) menyatakan betik masak menunjukkan gejala kecederaan dingin apabila disimpan di bawah 10 °C. Betik ‘Kheak Dum’ pada peringkat separuh kuning yang disimpan pada 5 dan 13 °C (kelembapan relatif 95±2%) selama 25 hari menunjukkan lubang (pitting) pada kulit selepas 15 hari pada 5 °C.
Melatonin sebagai rawatan. Bhardwaj et al. (2022) merendam mangga dalam 100 ?M melatonin sebelum penyimpanan pada 5 °C selama 28 hari. Mangga ‘Langra’ yang dirawat menunjukkan kecederaan dingin sangat rendah (5 berbanding 21%), tetapi ‘Gulab Jamun’ kekal tinggi (36 berbanding 38%).
| Buah | Suhu dan tempoh | Dapatan utama | Sumber |
|---|---|---|---|
| Pisang ‘Berangan’ | 5 °C, 16 hari | DOB, PEL, SSC, kehilangan berat naik; warna turun | Ratule et al. (2006) |
| Pisang ‘Berangan’ | 10 °C, 16 hari | DOB, SSC naik; warna turun; PEL tidak naik | Ratule et al. (2006) |
| Pisang | 7 °C lwn 22 °C | Ketelapan membran dan malondialdehid naik | Li et al. (2023) |
| Mangga ‘Nam Doc Mai See Thong’ | 5 °C, 35 hari | Kulit perang, isi putih bergabus | Kumpoun et al. (2017) |
| Betik ‘Kheak Dum’ | 5 °C | Lubang kulit selepas 15 hari | Wongs-Aree et al. (2007) |
| Mangga ‘Langra’ + melatonin | 5 °C, 28 hari | Kecederaan 5% lwn 21% | Bhardwaj et al. (2022) |
Perbincangan
Kajian ini menjawab soalan tajuk: buah tropika rosak dalam peti sejuk kerana suhu rendah merosakkan membran sel. Li et al. (2023) menunjukkan suhu sejuk mengaktifkan enzim pengurai lipid dan mengurangkan asid lemak tak tepu, menjadikan membran kurang stabil. Kebocoran elektrolit yang diukur oleh Ratule et al. (2006) pada 5 °C ialah tanda kerosakan membran ini, manakala pemerangan kulit selari dengan peranan PAL dan PPO yang dilaporkan oleh Nguyen et al. (2003).
Ruang utama peti sejuk rumah biasanya berada sekitar 3–5 °C (pengetahuan am), iaitu dalam julat yang menyebabkan kecederaan pada pisang, mangga dan betik dalam kajian di atas. Dapatan Ratule et al. (2006) bahawa 10 °C masih menyebabkan pemerangan kulit pisang ‘Berangan’ menunjukkan suhu selamat bagi pisang berkemungkinan lebih tinggi daripada itu.
Had bukti perlu diakui. Tiada kajian yang dikumpul menguji keadaan peti sejuk rumah secara khusus, jadi cadangan suhu di sini dibuat berdasarkan keadaan makmal. Kesan melatonin pula bergantung kepada kultivar: berkesan pada ‘Langra’ tetapi hampir tiada kesan pada ‘Gulab Jamun’.
Implikasi kepada Pengguna dan Pengusaha Rantaian Sejuk
1. Jangan simpan pisang hijau atau separuh masak dalam peti sejuk; simpan pada suhu bilik, kerana 5 °C dan 10 °C kedua-duanya mencederakan kulit pisang ‘Berangan’.
2. Bagi rantaian sejuk komersial, elakkan suhu 5 °C untuk mangga dan betik; betik masak menunjukkan gejala di bawah 10 °C.
3. Gunakan darjah pemerangan, warna kulit dan SSC sebagai penunjuk awal kecederaan dingin semasa pemeriksaan kualiti.
4. Rawatan seperti melatonin perlu diuji mengikut kultivar tempatan sebelum disyorkan.
5. Nasihat ini untuk buah utuh sahaja; buah yang telah dipotong tetap perlu disimpan sejuk dan dimakan segera (pengetahuan am).
Kesimpulan
Kecederaan dingin ialah kerosakan fisiologi pada suhu rendah yang belum beku, berpunca daripada kerosakan membran sel dan diikuti pemerangan. Pisang ‘Berangan’ menunjukkan kerosakan paling teruk pada 5 °C dan masih mengalami pemerangan pada 10 °C. Mangga pada 5 °C membentuk tisu isi putih bergabus, dan betik masak menunjukkan lubang kulit selepas 15 hari pada 5 °C.
Rujukan
1. Ratule, M. T., Azizah Osman, Siti Hajar Ahmad, et al. (2006). Development of chilling injury of ‘Berangan’ banana (Musa cv. Berangan (AAA)) during storage at low temperature. International Journal of Food, Agriculture and Environment.
2. Li, Q., Lin, H., Lin, H., et al. (2023). The metabolism of membrane lipid participates in the occurrence of chilling injury in cold-stored banana fruit. Food Research International. https://doi.org/10.1016/j.foodres.2023.113415
3. Kumpoun, W., Nishizawa, T., Motomura, Y., et al. (2017). Histological and biochemical traits of chilling-injured pulp tissues as affected by cold storage of mango fruit. HortScience. https://doi.org/10.21273/HORTSCI11928-17
4. Wongs-Aree, C., Jitareerat, P., & Ketsa, S. (2007). Characteristics of ripe papaya stored at low temperature. Acta Horticulturae. https://doi.org/10.17660/ACTAHORTIC.2007.738.16
5. Bhardwaj, R., Aghdam, M. S., Arnao, M. B., et al. (2022). Melatonin alleviates chilling injury symptom development in mango fruit by maintaining intracellular energy and cell wall and membrane stability. Frontiers in Nutrition. https://doi.org/10.3389/fnut.2022.936932
6. Wang, C. Y. (1990). Chilling injury of horticultural crops.
7. Campos, P. S., Quartin, V., Ramalho, J. C., Nunes, M. A., et al. (2003). Electrolyte leakage and lipid degradation account for cold sensitivity in leaves of Coffea sp. plants. Journal of Plant Physiology. https://doi.org/10.1078/0176-1617-00833
8. Coseteng, M. Y., & Lee, C. Y. (1987). Changes in apple polyphenoloxidase and polyphenol concentrations in relation to degree of browning. Journal of Food Science. https://doi.org/10.1111/J.1365-2621.1987.TB14257.X
9. Saltveit, M. E. (2000). Wound induced changes in phenolic metabolism and tissue browning are altered by heat shock. Postharvest Biology and Technology. https://doi.org/10.1016/S0925-5214(00)00165-4
10. Nguyen, T. B. T., Ketsa, S., van Doorn, W. G., et al. (2003). Relationship between browning and the activities of polyphenoloxidase and phenylalanine ammonia lyase in banana peel during low temperature storage. Postharvest Biology and Technology. https://doi.org/10.1016/S0925-5214(03)00103-0
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: kecederaan dingin, pisang Berangan, membran sel, pemerangan kulit, kebocoran elektrolit, mangga, betik, penyimpanan sejuk
