Pengenalan
Tikus merupakan perosak vertebrata yang menyerang pelbagai tanaman di Malaysia, termasuk buah yang hampir masak seperti nanas, kelapa, pisang, durian dan rambutan, selain merosakkan anak pokok dan sistem pengairan (pengetahuan am). Kerosakan tikus sukar dikesan pada peringkat awal kerana haiwan ini aktif pada waktu malam dan berlindung dalam semak, longgokan pelepah atau rongga tanah (pengetahuan am). Pengalaman industri kelapa sawit di Malaysia, yang telah lama menangani masalah tikus, memberi panduan berguna kepada pekebun buah.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Comparison of effectiveness of introduced barn owls, Tyto javanica javanica, and rodenticide treatments on rat control in oil palm plantations” (Cik Mohd Rizuan Zainal Abidin et al., 2021) yang dijalankan di Malaysia (Sabah). Objektifnya ialah membandingkan kesan burung pungguk jelapang yang diperkenalkan dengan rawatan racun tikus terhadap populasi tikus dan kerosakan tandan buah segar (TBS) kelapa sawit. Perlu ditegaskan bahawa semua kajian dalam artikel ini dijalankan di ladang kelapa sawit, bukan kebun buah; dapatannya dibincangkan sebagai bukti yang boleh dipindahkan. Kajian sokongan merangkumi bab kawalan tikus mampan (Hafidzi Mohd Noor, 2019), prestasi pembiakan burung pungguk di bawah pelbagai racun tikus (Mohd. Naim et al., 2011), tinjauan status serangan tikus di Semenanjung Malaysia (Hafidzi, 2001) dan penggunaan kucing batu sebagai kawalan biologi (Silmi et al., 2013).
Sorotan Kajian Lepas
Buckle dan Smith (2014), dalam buku Rodent Pests and Their Control, menyatakan bahawa menangani serangan tikus dan perosak lain memerlukan bilangan perangkap yang banyak dan/atau peralatan yang mahal. Ini menjelaskan mengapa kaedah memerangkap sahaja mungkin tidak mencukupi di kawasan pertanian yang luas.
Hafidzi Mohd Noor (2019) mengulas evolusi kawalan tikus daripada kaedah memburu dan memerangkap, kepada pergantungan pada musuh semula jadi, penggunaan racun tikus, dan kini pendekatan pengurusan perosak bersepadu yang menggabungkan pengumpanan dengan pemangsa yang sesuai. Kemampanan bermaksud populasi tikus dikekalkan di bawah daya tampung habitat tanpa membahayakan haiwan bukan sasaran dan alam sekitar. Penggunaan jangka panjang racun antikoagulan generasi pertama (FGAR) menyebabkan kerintangan umpan, lalu mendorong penggunaan racun generasi kedua (SGAR) yang lebih toksik. SGAR mungkin mengatasi kerintangan tikus, tetapi residunya boleh terkumpul dalam badan pemangsa dan menyebabkan kesan maut atau sub-maut melalui keracunan sekunder.
Untuk menilai kesan kawalan, penyelidik memerlukan kaedah pemantauan populasi mamalia yang piawai, seperti yang dihimpunkan dalam Measuring and Monitoring Biological Diversity: Standard Methods for Mammals (Wilson et al., 1996).
Dapatan Utama
Kajian lapangan empat tahun di Sabah. Cik Mohd Rizuan Zainal Abidin et al. (2021) menjalankan kajian empat tahun dengan tiga kawasan rawatan: T1 (burung pungguk sahaja, tanpa racun tikus), T2 (satu kempen pengumpanan setahun) dan T3 (dua kempen pengumpanan setahun). Spesies dominan di semua kawasan ialah tikus rumah, Rattus rattus diardii. Kelimpahan tikus dan kerosakan TBS lebih tinggi pada tahun pertama di semua kawasan.
Kerosakan di bawah ambang. Kerosakan TBS paling rendah di T3 sepanjang kajian, berkemungkinan akibat pengumpanan intensif. Kerosakan di T1 setanding dengan T2 (kecuali pada tahun pertama), dan selepas tahun pertama kerosakan di T1 kerap berada di bawah paras ambang kerosakan TBS 5%. Penulis menyimpulkan kawalan oleh burung pungguk yang diperkenalkan mencukupi sekurang-kurangnya tiga tahun dan mungkin lebih. Burung pungguk (Tyto javanica javanica) telah digunakan sebagai kawalan biologi tikus di Semenanjung Malaysia sejak 1960-an.
Racun tikus menjejaskan pembiakan burung pungguk. Mohd. Naim et al. (2011) membandingkan empat plot (setiap satu sekurang-kurangnya 100 ha) yang dirawat dengan warfarin, brodifacoum, racun tikus biologi Sarcocystis singaporensis dan plot kawalan tanpa umpan dalam kelapa sawit belum matang. Kotak sarang diletakkan pada kepadatan purata satu unit per 25 ± 3.83 ha. Saiz telur sekelompok tidak berbeza secara signifikan antara rawatan. Kejayaan penetasan paling rendah di plot brodifacoum dalam ketiga-tiga musim pembiakan, manakala kejayaan anak terbang paling tinggi di plot kawalan, diikuti plot S. singaporensis, warfarin dan brodifacoum. Kejayaan anak terbang berkorelasi secara signifikan dengan kerosakan tikus (r = 0.969; p < 0.05). Brodifacoum memberi kerosakan tikus terendah, tetapi tidak lebih rendah secara signifikan berbanding warfarin dan S. singaporensis; penulis merumuskan S. singaporensis sebagai racun tikus yang lebih baik daripada warfarin (abstrak terpotong pada bahagian ini).
Status di ladang Semenanjung. Tinjauan soal selidik Hafidzi (2001) mendapati Rattus tiomanicus merupakan spesies utama (68%), diikuti R. argentiventer (46%) dan R. rattus diardii (28%). Walaupun 75% ladang tidak menganggap tikus sebagai masalah serius, kerugian dianggarkan 0.01 hingga 0.1 t/ha. Burung pungguk jelapang digunakan oleh 82% ladang; 21.4% bergantung sepenuhnya kepada burung pungguk tanpa racun tikus, dan 60.7% menggabungkan pengumpanan dengan burung pungguk, yang menjimatkan kos pengumpanan antara RM2.64 hingga RM30/ha/tahun.
Potensi kerosakan tanpa kawalan. Silmi et al. (2013), memetik kajian terdahulu, menyatakan kerosakan tikus dianggarkan 5% hingga 30% daripada purata hasil jika tiada aktiviti kawalan, dan kerugian industri di Malaysia pernah melebihi US$ 32 juta setahun pada 1980-an. Penggunaan racun kimia yang meluas menambah kos operasi dan boleh menyebabkan kerintangan fisiologi pada tikus.
| Parameter | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Tempoh kajian burung pungguk | 4 tahun | Cik Mohd Rizuan Zainal Abidin et al. (2021) |
| Ambang kerosakan TBS | 5% | Cik Mohd Rizuan Zainal Abidin et al. (2021) |
| Korelasi kejayaan anak terbang–kerosakan tikus | r = 0.969 | Mohd. Naim et al. (2011) |
| Ladang menggunakan burung pungguk | 82% | Hafidzi (2001) |
| Penjimatan kos pengumpanan | RM2.64–RM30/ha/tahun | Hafidzi (2001) |
| Kerosakan tanpa kawalan | 5–30% hasil | Silmi et al. (2013) |
Perbincangan
Bukti dari ladang kelapa sawit menunjukkan bahawa burung pungguk jelapang boleh mengekalkan kerosakan tikus pada tahap rendah, terutamanya selepas tahun pertama. Pengumpanan intensif memberi kerosakan paling rendah, tetapi racun antikoagulan, khususnya generasi kedua, boleh menjejaskan pembiakan burung pungguk melalui keracunan sekunder. Gabungan yang seimbang, iaitu pengumpanan terhad bersama pemangsa, kelihatan paling mampan.
Racun tikus yang disebut dalam artikel ini dilaporkan hanya sebagai rawatan yang diuji dalam kajian, bukan cadangan. Sesetengah racun tikus mungkin dikawal atau terhad penggunaannya di Malaysia; gunakan hanya racun perosak yang berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan patuhi label, termasuk langkah melindungi haiwan bukan sasaran dan kanak-kanak (pengetahuan am).
Batasan utama ialah tiada kajian kerosakan tikus di kebun buah seperti durian, rambutan, nanas, kelapa atau pisang ditemui dalam carian ini. Kebun buah biasanya lebih kecil dan berselerak berbanding ladang kelapa sawit, jadi keberkesanan burung pungguk mungkin berbeza dan memerlukan kerjasama antara pekebun berjiran (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pekebun Buah
1. Pantau tanda kerosakan seperti kesan gigitan pada buah, lubang dan laluan tikus, terutamanya menjelang musim buah.
2. Pastikan kebersihan kebun: buang buah gugur dan kurangkan semak serta longgokan bahan yang menjadi tempat berlindung tikus (pengetahuan am).
3. Pertimbangkan pemasangan kotak sarang burung pungguk jelapang, sebaik-baiknya secara berkelompok bersama pekebun berjiran.
4. Jika pengumpanan diperlukan, lakukan secara terhad dan elakkan racun yang berisiko tinggi kepada burung pungguk.
5. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Kesimpulan
Pengalaman ladang kelapa sawit di Malaysia menunjukkan burung pungguk jelapang mampu mengekalkan kerosakan tikus kerap di bawah ambang 5% selepas tahun pertama, dan gabungan pengumpanan dengan burung pungguk menjimatkan kos. Racun tikus generasi kedua berkesan tetapi boleh menjejaskan pembiakan burung pungguk. Kajian khusus di kebun buah masih diperlukan.
Rujukan
1. Cik Mohd Rizuan Zainal Abidin, Hafidzi Mohd Noor, Noor Hisham Hamid, et al. (2021). Comparison of effectiveness of introduced barn owls, Tyto javanica javanica, and rodenticide treatments on rat control in oil palm plantations. Journal of Pest Science. https://doi.org/10.1007/S10340-021-01423-X
2. Hafidzi Mohd Noor. (2019). Sustainable control of rats by rodenticide application and natural propagation of barn owls (Tyto javanica). IntechOpen. https://doi.org/10.5772/INTECHOPEN.84561
3. Mohd. Naim, Hafidzi Mohd Noor, Azhar Kasim, et al. (2011). Comparison of the breeding performance of the barn owl Tyto alba javanica under chemical and bio-based rodenticide baiting in immature oil palms in Malaysia.
4. Hafidzi, M. N. (2001). Status of rat infestation and recent control strategies in oil palm plantations in Peninsular Malaysia.
5. Silmi, M., Mislan, Anggara, S., et al. (2013). Using leopard cats (Prionailurus bengalensis) as biological pest control of rats in a palm oil plantation.
6. Buckle, A. P., & Smith, R. H. (2014). Rodent pests and their control. https://doi.org/10.1079/9781845938178.0000
7. Wilson, D. E., Cole, F. R., Nichols, J. D., Rudran, R., & Foster, M. S. (1996). Measuring and monitoring biological diversity: Standard methods for mammals.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: tikus, Rattus, burung pungguk jelapang, Tyto javanica, racun tikus, keracunan sekunder, kawalan biologi, pengurusan perosak bersepadu
