Apabila bandar berkembang, hutan dan padang digantikan dengan bangunan dan jalan raya. Banyak serangga pendebunga seperti lebah, rama-rama dan lalat bunga kehilangan habitat. Namun, kajian menunjukkan kebun rumah dan kebun komuniti boleh menjadi tempat perlindungan penting bagi hidupan ini. Setiap pasu bunga dan petak sayur boleh menyumbang kepada biodiversiti bandar.
Artikel ini meneliti bukti tentang peranan kebun dalam menyokong pendebunga dan kepelbagaian biologi.
Perbandaran Mengancam Pendebunga
Meta-analisis 133 kajian mengesahkan kesan negatif perbandaran yang meluas terhadap kekayaan dan kelimpahan pendebunga, dengan rama-rama dan kupu-kupu (Lepidoptera) paling terjejas [1]. Lebah bersarang di bawah tanah dan lebah bersendirian juga lebih teruk terjejas [1]. Bandar juga menggalakkan pendebunga bukan asli, yang mungkin memburukkan risiko kepada spesies asli [1].
Namun, kekayaan tumbuhan berbunga tempatan boleh mengurangkan kesan negatif perbandaran terhadap kepelbagaian pendebunga [1].
Kebun sebagai “Titik Panas” Pendebunga
Kajian berskala besar di 360 tapak di empat bandar di Britain mendapati kebun rumah dan kebun komuniti (allotment) merupakan “titik panas” pendebunga [2]. Kebun rumah penting kerana keluasannya yang besar, manakala kebun komuniti penting kerana kepelbagaian pendebunga yang tinggi [2]. Menariknya, pendapatan isi rumah berkait positif dengan kelimpahan pendebunga di kebun [2].
Kajian menggunakan data sains warganegara di Perancis pula menunjukkan kepentingan kedudukan pendebunga yang berhampiran dengan kebun rumah sebagai habitat yang baik dalam landskap yang dipenuhi permukaan keras [3].
Ciri Kebun Lebih Penting daripada Landskap
Kajian di 33 kebun komuniti di Berlin dan Munich mendapati ciri kebun setempat lebih mempengaruhi komuniti pendebunga berbanding konteks landskap [4]. Ciri seperti ketinggian tumbuhan, kekayaan tumbuhan berbunga dan berkayu serta litupan tanah terdedah mempengaruhi komposisi komuniti pendebunga [4]. Saiz kebun dan tahap perbandaran pula tidak memberi kesan [4].
Ini bermakna keputusan yang dibuat oleh pekebun di peringkat kebun sendiri boleh memberi kesan besar kepada pendebunga [4].
Tanam Bunga Liar, Tarik Lebih Banyak Serangga
Kajian sains warganegara di kebun dan allotment di UK menguji “padang mini” bunga liar seluas 4 m² [5]. Padang mini menyokong purata 111% lebih banyak lebah bumble, 87% lebih banyak lebah bersendirian dan 85% lebih banyak penyengat bersendirian pada tahun selepas penyemaian berbanding plot kawalan [5]. Namun, tiada perbezaan signifikan bagi lalat bunga [5].
Tumbuhan Asli atau Eksotik?
Eksperimen lapangan selama empat tahun membandingkan plot tumbuhan asli, hampir asli dan eksotik [6]. Lebih banyak bunga menghasilkan lebih banyak lawatan pendebunga bagi semua kumpulan [6]. Jumlah pendebunga lebih tinggi pada plot asli dan hampir asli berbanding eksotik [6]. Namun, tumbuhan eksotik berbunga pada musim berbeza dan boleh memanjangkan musim bunga [6].
Pengkaji mengesyorkan menanam pelbagai tumbuhan berbunga, cenderung kepada spesies asli dan hampir asli, dengan beberapa spesies eksotik untuk memanjangkan musim berbunga [6].
Pendebunga Meningkatkan Hasil Kebun
Pendebunga bukan sahaja indah, tetapi juga membantu hasil kebun. Kajian di kebun bandar di California mendapati berat buah dan bilangan biji cili jalapeño jauh lebih tinggi dengan pendebungaan oleh serangga [7]. Bilangan biji juga meningkat dengan kekayaan tumbuhan herba serta bilangan pokok dan pokok renek saka [7]. Namun, sungkupan didapati memberi kesan negatif kepada kelimpahan pendebunga [7].
Kajian lima tahun di rangkaian kebun komuniti bandar mendapati banyak sinergi dan sedikit pertukaran antara perkhidmatan ekosistem, bercanggah dengan andaian bahawa pengeluaran makanan bertentangan dengan biodiversiti [8].
Amalan yang Mengurangkan Biodiversiti
Ulasan 408 artikel tentang biodiversiti kebun rumah mendapati kepelbagaian spesies sering berkait dengan saiz kebun dan kerumitan habitat [9]. Pengurusan intensif seperti pemotongan rumput yang kerap, penggunaan baja dan racun perosak, serta penampilan kebun yang lebih “kemas” sering dikaitkan dengan biodiversiti yang lebih rendah [9]. Ancaman baharu termasuk penggantian kebun dengan pembangunan, penukaran kepada permukaan keras dan saiz plot yang semakin kecil [9].
Ulasan lain menyatakan bahan kimia, perubahan iklim dan kepadatan koloni lebah madu yang tinggi semuanya memberi kesan negatif kepada pendebunga bandar [10].
Konteks Malaysia
Kebanyakan kajian ini dijalankan di Eropah dan Amerika Utara, dan ulasan biodiversiti kebun rumah juga menunjukkan bias kuat ke arah kawasan ini [9]. Malaysia mempunyai iklim dan spesies pendebunga tropika yang berbeza. Namun, prinsip asasnya serupa: lebih banyak bunga, lebih banyak kepelbagaian tumbuhan dan kurang bahan kimia akan menyokong lebih banyak pendebunga.
Panduan Praktikal
Tanam pelbagai jenis bunga yang berbunga pada masa berbeza sepanjang tahun.
Utamakan tumbuhan asli tempatan, dan tambah sedikit spesies eksotik untuk memanjangkan musim bunga.
Tinggalkan sedikit kawasan tanah terdedah untuk lebah yang bersarang di dalam tanah.
Kurangkan pemotongan rumput yang terlalu kerap di sebahagian kawasan.
Elakkan racun perosak yang tidak perlu; jika perlu, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, dan elakkan menyembur ketika bunga sedang mekar.
Sediakan sumber air kecil untuk serangga dan burung.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang tanaman yang menarik pendebunga.
Kesimpulan
Kebun rumah dan kebun komuniti merupakan titik panas pendebunga di kawasan bandar. Ciri kebun setempat seperti kepelbagaian bunga dan tumbuhan lebih penting daripada saiz kebun atau tahap perbandaran. Menanam bunga liar boleh menggandakan bilangan lebah, dan pendebunga pula meningkatkan hasil kebun. Dengan amalan berkebun yang mesra hidupan liar, setiap pekebun boleh menyumbang kepada biodiversiti bandar.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Kebanyakan kajian dijalankan di luar Malaysia, jadi dapatan mungkin berbeza bagi spesies dan iklim tempatan.
Rujukan
[1] Huan Liang et al. (2023). The effects of urbanization on pollinators and pollination: A meta-analysis. Ecology letters. DOI: 10.1111/ele.14277.
[2] K. Baldock et al. (2019). A systems approach reveals urban pollinator hotspots and conservation opportunities. Nature ecology & evolution. DOI: 10.1038/s41559-018-0769-y.
[3] Marine Levé et al. (2018). Domestic gardens as favorable pollinator habitats in impervious landscapes. bioRxiv. DOI: 10.1101/374116.
[4] Aaron N. Sexton et al. (2025). Urban pollinator communities are structured by local-scale garden features, not landscape context. Landscape Ecology. DOI: 10.1007/s10980-025-02062-8.
[5] Janine Griffiths?Lee et al. (2022). Sown mini-meadows increase pollinator diversity in gardens. Journal of Insect Conservation. DOI: 10.1007/s10841-022-00387-2.
[6] A. Salisbury et al. (2015). EDITOR’S CHOICE: Enhancing gardens as habitats for flower?visiting aerial insects (pollinators): should we plant native or exotic species?. Journal of Applied Ecology. DOI: 10.1111/1365-2664.12499.
[7] Hamutahl Cohen et al. (2020). The relationship between pollinator community and pollination services is mediated by floral abundance in urban landscapes. Urban Ecosystems. DOI: 10.1007/s11252-020-01024-z.
[8] S. Jha et al. (2023). Multiple ecosystem service synergies and landscape mediation of biodiversity within urban agroecosystems. Ecology letters. DOI: 10.1111/ele.14146.
[9] R. Delahay et al. (2023). Biodiversity in residential gardens: a review of the evidence base. Biodiversity and Conservation. DOI: 10.1007/s10531-023-02694-9.
[10] K. Baldock (2020). Opportunities and threats for pollinator conservation in global towns and cities. Current opinion in insect science. DOI: 10.1016/j.cois.2020.01.006.
