Antioksidan membantu melindungi sel daripada kerosakan akibat radikal bebas. Limau kasturi sering disebut sebagai buah kaya antioksidan, tetapi bahagian mana yang paling aktif? Adakah kaedah pemprosesan mempengaruhi kandungannya?
Artikel ini meneliti kajian makmal tentang aktiviti antioksidan pelbagai bahagian limau kasturi, serta kesan pengeringan dan pemprosesan terhadapnya.
Antioksidan dalam Jus
Air rendaman (infused water). Kajian membandingkan aktiviti antioksidan minuman air rendaman daripada limau nipis, lemon dan limau kasturi [1]. Minuman ini disediakan dengan merendam buah dalam air sejuk dan dibiarkan semalaman dalam peti sejuk [1]. Ketiga-tiga minuman menunjukkan aktiviti antioksidan yang sangat kuat, dengan nilai IC50 kurang daripada 50 ppm [1].
Limau kasturi mencatatkan nilai IC50 28.92 ppm, berbanding lemon (27.46 ppm) dan limau nipis (24.39 ppm) [1]. Nilai IC50 yang lebih rendah bermakna aktiviti antioksidan yang lebih kuat, jadi limau kasturi sebenarnya sedikit lebih lemah berbanding dua limau lain dalam kajian ini.
Jus lemon cui. Satu kajian ke atas jus limau kasturi (dikenali sebagai lemon cui) yang dikeringkan beku mendapati ia tergolong dalam kategori antioksidan yang sangat kuat [2]. Jus ini kemudian diformulasikan menjadi topeng muka helaian (sheet mask) untuk tujuan anti-penuaan [2].
Tiada perubahan mengikut kematangan. Kajian di Guam mendapati kapasiti antioksidan jus tidak berbeza antara buah hijau, kuning dan jingga [3].
Antioksidan dalam Kulit
Kulit limau kasturi biasanya dibuang sebagai sisa selepas jus diperah [4]. Namun, kajian menunjukkan kulit ini juga mempunyai sifat antioksidan.
Kesan kaedah pengeringan. Satu kajian menguji tiga kaedah pengeringan kulit, iaitu pengeringan matahari, penyahhidratan dan pengeringan ketuhar [4]:
| Kaedah | Aktiviti DPPH | Jumlah fenolik | Jumlah flavonoid |
|---|---|---|---|
| Pengeringan matahari | 21.04% (tertinggi) | 145.7 mg GAE/L | 163.3 mg CE/L (tertinggi) |
| Penyahhidratan | 20.79% | 192.6 mg GAE/L (tertinggi) | 41.9 mg CE/L |
| Pengeringan ketuhar | 8.91% (terendah) | 70.7 mg GAE/L | 121.0 mg CE/L |
Pengkaji mencadangkan pengeringan matahari dan penyahhidratan kerana menghasilkan sifat antioksidan yang lebih tinggi dan lebih berdaya maju dari segi ekonomi [4]. Pengeringan ketuhar pula menghasilkan aktiviti antioksidan paling rendah [4].
Tepung kulit. Kajian lain mendapati tepung kulit limau kasturi mempunyai nilai IC50 723.92 ppm [5]. Nilai ini jauh lebih tinggi berbanding jus dalam kajian air rendaman [1], menunjukkan aktiviti antioksidan tepung kulit lebih lemah. Namun, perbezaan kaedah ujian menjadikan perbandingan langsung sukar.
Minyak Pati Kulit
Kajian mengekstrak minyak pati daripada kulit limau kasturi menggunakan kaedah gabungan pelarut eutektik dalam, ultrasonik dan gelombang mikro [6]. Kaedah ini meningkatkan hasil minyak sebanyak 120% berbanding penyulingan stim konvensional (1.76% berbanding 0.80%) [6].
Minyak pati yang diekstrak dengan kaedah baharu ini menunjukkan aktiviti antioksidan tertinggi dalam ujian DPPH dan FRAP, serta keupayaan memerangkap ABTS yang sederhana [6]. Sebanyak 139 sebatian meruap dikenal pasti, dengan D-limonena sebagai sebatian paling banyak [6].
Kajian lain mendapati minyak pati kulit limau kasturi mengandungi D-limonena sebanyak 95.56% dan menunjukkan aktiviti antioksidan yang kuat [7].
Minyak Pati Daun dan Bunga
Kajian terhadap minyak pati daun dan bunga limau kasturi mendapati kandungan minyak dalam bunga ialah 1.1% dan dalam daun 0.8% [8]. Minyak bunga didominasi oleh limonena (74.5%), manakala minyak daun didominasi oleh elemol (37.5%) [8].
Ujian antioksidan menggunakan kaedah DPPH dan ABTS menunjukkan aktiviti antioksidan minyak pati bunga dan daun lebih tinggi berbanding vitamin C [8].
Aplikasi: Meningkatkan Antioksidan Makanan Lain
Tepung pisang. Satu kajian merendam tepung pisang goroho dalam ekstrak limau kasturi [9]. Tepung pisang yang direndam dengan ekstrak limau kasturi mempunyai aktiviti antioksidan yang tinggi [9]. Pengkaji mencadangkan ekstrak limau kasturi digunakan untuk menghasilkan tepung pisang dengan aktiviti antioksidan [9].
Mayonis. Penambahan tepung kulit limau kasturi ke dalam mayonis meningkatkan kelikatan, kandungan lembapan, abu, protein, karbohidrat dan serat kasar, tetapi mengurangkan kandungan lemak [5]. Penambahan 1.5% tepung kulit menghasilkan mayonis berkualiti terbaik dan diterima pengguna [5].
Had Bukti
Semua kajian dijalankan di makmal, bukan pada manusia.
Aktiviti antioksidan dalam ujian makmal tidak semestinya memberikan manfaat yang sama apabila dimakan.
Kaedah ujian dan penyediaan sampel yang berbeza menyukarkan perbandingan antara kajian.
Minyak pati pekat berbeza dengan buah yang dimakan biasa.
Panduan Praktikal
Minum jus limau kasturi segar sebagai sebahagian daripada diet seimbang.
Jangan buang kulit; keringkan di bawah matahari untuk kegunaan lain.
Elakkan pengeringan ketuhar suhu tinggi jika mahu mengekalkan antioksidan kulit.
Berhati-hati dengan minyak pati pekat; jangan diminum tanpa nasihat profesional.
Jika racun perosak digunakan pada pokok, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, terutamanya jika kulit buah akan digunakan.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penanaman dan pemprosesan limau kasturi.
Kesimpulan
Kajian makmal menunjukkan jus, kulit, daun dan bunga limau kasturi mempunyai aktiviti antioksidan. Air rendaman limau kasturi menunjukkan aktiviti sangat kuat, walaupun sedikit lebih lemah berbanding lemon dan limau nipis. Pengeringan matahari dan penyahhidratan lebih baik mengekalkan antioksidan kulit berbanding pengeringan ketuhar. Minyak pati daun dan bunga menunjukkan aktiviti lebih tinggi berbanding vitamin C dalam ujian makmal. Namun, bukti pada manusia masih belum tersedia.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Sila rujuk doktor sebelum menggunakan produk herba atau minyak pati untuk tujuan kesihatan.
Rujukan
[1] H. Herlina et al. (2022). PERBANDINGAN AKTIVITAS ANTIOKSIDAN PADA MINUMAN INFUSED WATER DARI JERUK NIPIS, JERUK LEMON DAN JERUK KALAMANSI DENGAN METODE DPPH. Jurnal Insan Farmasi Indonesia. DOI: 10.36387/jifi.v5i1.921.
[2] Arfiani Arifin et al. (2024). Formulasi dan uji aktivitas antioksidan sediaan sheet mask dari sari buah lemon cui (Citrus microcarpha B.) sebagai anti-aging. Sasambo Journal of Pharmacy. DOI: 10.29303/sjp.v5i1.322.
[3] M. Marutani (2018). Calamansi (× Citrofortunella microcarpa) for potential citrus fruit production for the island of Guam. Acta Horticulturae. DOI: 10.17660/actahortic.2018.1205.49.
[4] K. E. T. Abal et al. (2024). Nutritional composition and antioxidant properties of calamansi (Citrus microcarpa) peels in different drying processes. Nusantara Bioscience. DOI: 10.13057/nusbiosci/n160216.
[5] Najla Afifah et al. (2025). Quality of Mayonnaise Supplemented with Calamansi Peel Flour (Citrofortunella microcarpa) as a Potential Functional Food. Buletin Peternakan. DOI: 10.21059/buletinpeternak.v49i2.100478.
[6] Zhiheng Zhao et al. (2025). Simultaneous ultrasound-microwave assisted deep eutectic solvent extraction of essential oil from calamansi (Citrus × microcarpa) peel: optimization, volatile profiling, and antioxidant activities. Ultrasonics Sonochemistry. DOI: 10.1016/j.ultsonch.2025.107730.
[7] T. Nguyen et al. (2026). Calamondin (Citrus microcarpa) Peel Essential Oil: Physicochemical, Chemical, and Biological Properties. Natural Resources for Human Health. DOI: 10.53365/nrfhh/211518.
[8] T. Nguyen et al. (2018). Physicochemical characterization and bioactivity evaluation of essential oils from Citrus microcarpa Bunge leaf and flower. Journal of Essential Oil Research. DOI: 10.1080/10412905.2018.1435428.
[9] Nancy Kiay et al. (2019). EFEK LAMA PERENDAMAN EKSTRAK KALAMANSI (Citrus microcarpa) TERHADAP AKTIVITAS ANTIOKSIDAN TEPUNG PISANG GOROHO (Musa spp.). CHEMISTRY PROGRESS. DOI: 10.35799/cp.4.1.2011.26502.
