Cekur (Kaempferia galanga L.) ialah tumbuhan herba daripada famili Zingiberaceae (keluarga halia) yang terkenal dalam kalangan masyarakat Melayu, Jawa, dan Thai.
Selain rizomnya digunakan sebagai bahan perubatan dan masakan, daun muda cekur turut dijadikan ulam tradisional, dimakan bersama sambal belacan atau dicelur untuk hidangan nasi ulam.
Kajian Awang-Kanak & Abu Bakar (2019) mengenal pasti cekur sebagai salah satu ulam beraroma kuat yang kaya dengan minyak pati dan flavonoid aktif.
Sementara itu, Mat Ali et al. (2023) dan tinjauan farmakologi terkini menunjukkan bahawa cekur mengandungi pelbagai komponen bioaktif seperti ethyl cinnamate, kaempferol, dan p-methoxy styrene yang memberikan pelbagai manfaat fisiologi termasuk antiradang, antimikrob dan neuroprotektif.
1. Ciri Botani dan Kegunaan Tradisional
Cekur tumbuh rendah dengan daun bujur lebar dan bunga putih keunguan di tengah-tengah daun.
Ia mudah hidup di kawasan lembap dan teduh, menjadikannya antara tanaman herba yang sesuai di kebun rumah.
Dalam perubatan Melayu dan Javanese tradisional, cekur digunakan untuk:
- Mengurangkan angin dan kembung perut,
- Merawat batuk, demam dan sakit kepala,
- Meningkatkan tenaga dan selera makan, serta
- Meredakan sakit otot dan senggugut.
Rizomnya pula dijadikan bahan utama dalam jamu dan tonik tradisional untuk penjagaan kesihatan wanita dan sistem penghadaman.
2. Kandungan Fitokimia dan Sebatian Bioaktif
Kajian Medicinal Importance of Kaempferia galanga dan Mat Ali et al. (2023) mendapati cekur mengandungi pelbagai fitokimia bernilai tinggi seperti:
- Minyak pati (essential oils): ethyl cinnamate, methyl cinnamate, p-methoxy styrene, cineole dan borneol.
- Flavonoid: kaempferol, quercetin dan galangin.
- Asid fenolik: ferulic acid dan chlorogenic acid.
- Karotenoid: ?-karotena, lutein dan violaxanthin.
Kombinasi minyak aromatik dan flavonoid inilah yang memberikan cekur aroma tersendiri serta aktiviti terapeutik yang luas.
3. Aktiviti Antioksidan dan Antiradang
Kajian Awang-Kanak et al. dan Mat Ali et al. menunjukkan bahawa ekstrak daun dan rizom cekur mempunyai aktiviti penyahtoksikan radikal bebas DPPH dan FRAP yang tinggi.
Flavonoid dan fenolik dalam cekur bertindak:
- Mengurangkan tekanan oksidatif dalam sel,
- Meningkatkan enzim pelindung seperti SOD dan CAT, dan
- Mengurangkan penghasilan lipid peroksida.
Selain itu, komponen ethyl cinnamate dan kaempferol turut berperanan sebagai agen antiradang, menghalang pengeluaran sitokin pro-radang (TNF-?, IL-6) dan menurunkan aktiviti enzim COX-2.
4. Aktiviti Antimikrob dan Antiviral
Menurut laporan dalam Medicinal Importance of Kaempferia galanga, minyak pati cekur menunjukkan keberkesanan tinggi terhadap bakteria gram positif seperti Staphylococcus aureus dan Bacillus subtilis, serta bakteria gram negatif seperti E. coli.
Kesan ini menjadikan cekur sesuai digunakan sebagai bahan semula jadi pengawet makanan atau ubat tradisional antijangkitan.
Selain itu, sebatian cinnamate dalam minyak pati cekur juga menunjukkan aktiviti antiviral terhadap virus influenza dan herpes simplex dalam ujian makmal.
5. Aktiviti Neuroprotektif dan Kesihatan Otak
Kajian farmakologi moden mendapati bahawa cekur mempunyai potensi neuroprotektif, iaitu keupayaan melindungi neuron daripada kerosakan oksidatif.
Kesan ini berkaitan dengan kandungan kaempferol dan galangin, yang mampu:
- Meningkatkan aktiviti asetilkolin dalam otak,
- Melindungi neuron daripada degenerasi akibat penuaan, dan
- Mengurangkan risiko gangguan kognitif seperti Alzheimer.
Dalam konteks tempatan, pengambilan ulam cekur dianggap membantu menguatkan daya ingatan dan mengurangkan migrain.
6. Potensi Komersialisasi dan Kelestarian
Mat Ali et al. (2023) mencadangkan bahawa cekur ialah sumber utama bahan aktif untuk produk halal aromatik dan nutraseutikal tropika.
Antara potensi aplikasinya termasuk:
- Minyak pati cekur untuk aromaterapi dan minyak urutan,
- Ekstrak herba untuk produk kesihatan wanita, dan
- Suplemen semula jadi untuk fungsi kognitif.
Rachel Leow (2020) pula menempatkan cekur sebagai tumbuhan regeneratif bawah naungan tropika, yang membantu memperkayakan biodiversiti tanah dan sesuai ditanam bersama tanaman herba lain seperti halia, kunyit dan lengkuas.
Kesimpulan
Cekur (Kaempferia galanga) ialah tumbuhan herba aromatik yang menggabungkan nilai kulinari, terapeutik dan saintifik.
Kandungan minyak pati, flavonoid dan karotenoidnya memberikan kesan antioksidan, antiradang, antimikrob dan neuroprotektif yang signifikan.
Kajian Awang-Kanak (2019), Mat Ali (2023) dan laporan farmakologi moden membuktikan bahawa cekur bukan sahaja warisan herba tradisional, tetapi juga bahan aktif berpotensi tinggi untuk industri nutraseutikal dan kosmetik halal tropika.
Sebagai tanaman regeneratif, cekur mencerminkan kesinambungan antara warisan perubatan Melayu dan inovasi bioteknologi herba moden.
Rujukan
- Awang-Kanak, N., & Abu Bakar, M. F. (2019). Traditional Vegetable Salad (Ulam) of Borneo as Source of Functional Food.
- Mat Ali, N., et al. (2023). Carotenoid Composition in Twenty Ulam Species as Potential Halal Active Pharmaceutical Ingredients.
- Rahman, S., et al. (2020). Medicinal Importance of Kaempferia galanga L. (Zingiberaceae): A Comprehensive Review.
- Rachel Leow. (2020). ULAM: Regenerative Edible Flora from Southeast Asia. Institut Kajian Etnik (KITA), Universiti Kebangsaan Malaysia.
Kata kunci: cekur, Kaempferia galanga, ulam tradisional, minyak pati, ethyl cinnamate, antioksidan, antiradang, antimikrob, neuroprotektif, regeneratif.
