Cekur (Kaempferia galanga L.) ialah herba saka daripada keluarga Zingiberaceae yang tersebar luas di Asia Tenggara, termasuk Malaysia, Indonesia, dan Thailand. Di Malaysia, rizomnya digunakan secara tradisional sebagai ubat batuk, pelancar peredaran darah, penawar pening kepala dan agen pemanas badan. Dalam perubatan tradisional Melayu dan Ayurveda, tumbuhan ini turut dijadikan ramuan utama dalam minyak urut dan ubat pasca-bersalin kerana sifatnya yang dipercayai merangsang tenaga dan mengurangkan angin dalam badan.
Kajian moden menunjukkan bahawa cekur bukan sekadar tanaman etnobotani bernilai, tetapi juga sumber penting sebatian bioaktif dengan aktiviti antioksidan dan anti-radang yang telah disahkan secara farmakologi dalam pelbagai kajian in-vitro dan in-vivo.
Komponen Fitokimia Utama
Analisis kimia terhadap ekstrak rizom K. galanga mendedahkan kehadiran beberapa kumpulan sebatian utama seperti:
| Kelas Sebatian | Contoh Komponen Aktif | Kesan Utama |
|---|---|---|
| Fenolik dan flavonoid | Galangin, kaempferol, apigenin | Antioksidan, penyahtoksik radikal bebas |
| Etil sinamat | Etil trans-p-metoksisinamat | Anti-radang, pelindung kulit |
| Diarylheptanoid dan terpenoid | Borneol, kamfen, sineol | Anti-radang, analgesik, anti-bakteria |
| Minyak meruap (volatile oils) | ?-3-karen, eugenol, cinnamic aldehyde | Antioksidan dan antimikrob semula jadi |
Kajian oleh Jagadish et al. (2016) menegaskan bahawa etil sinamat merupakan komponen paling aktif dalam rizom cekur, berperanan menstabilkan membran sel dan menghalang pengoksidaan lipid yang dikaitkan dengan proses keradangan kronik.
Aktiviti Antioksidan
Kesan antioksidan cekur telah diuji menggunakan pelbagai kaedah piawai seperti DPPH radical scavenging, FRAP assay, dan ABTS assay.
- Ekstrak metanol cekur menunjukkan aktiviti penangkapan radikal bebas DPPH sehingga 81.2% pada kepekatan 200 µg/mL, setara dengan aktiviti asid askorbik.
- Kajian Yao et al. (2018) mendapati bahawa ekstrak etanol rizom mengandungi kandungan fenolik keseluruhan sebanyak 68.4 mg GAE/g dan aktiviti FRAP 312 µmol Fe²?/g, menandakan keupayaan tinggi dalam menderma elektron kepada radikal bebas.
- Komponen galangin dan kaempferol dikenalpasti sebagai penyumbang utama dalam menstabilkan spesies oksigen reaktif (ROS) serta melindungi tisu daripada tekanan oksidatif.
Kesan ini amat penting kerana tekanan oksidatif menjadi punca utama pelbagai penyakit degeneratif termasuk penuaan awal, kanser, diabetes dan aterosklerosis.
Aktiviti Anti-Radang
Beberapa kajian haiwan dan kultur sel menunjukkan bahawa ekstrak cekur mampu menghalang tindak balas keradangan melalui laluan biokimia yang melibatkan enzim dan mediator pro-radang.
- Perencatan enzim COX dan LOX
- Ekstrak metanol cekur menunjukkan keupayaan menghalang aktiviti cyclooxygenase (COX-1 dan COX-2) dan lipoxygenase (LOX) yang bertanggungjawab dalam sintesis prostaglandin dan leukotriena — bahan kimia utama yang mencetuskan keradangan.
- Etil sinamat menurunkan ekspresi COX-2 dan NF-?B secara signifikan dalam tisu tikus yang diradangkan.
- Kesan pada model edema kaki tikus (Carrageenan-induced paw edema)
- Dos oral 200 mg/kg ekstrak rizom menunjukkan pengurangan 50–60% edema selepas 3 jam rawatan, setara dengan kesan ubat anti-radang bukan steroid (NSAID).
- Modulasi sitokin pro-radang
- Rawatan dengan ekstrak cekur menurunkan tahap IL-1?, IL-6, dan TNF-?, yang merupakan penanda biokimia utama dalam tindak balas imun terhadap keradangan.
Kajian ini menunjukkan bahawa sebatian dalam cekur bukan sahaja menekan gejala keradangan tetapi juga mengawal mekanisme asas yang mencetuskan tindak balas imun.
Perbandingan Aktiviti Antioksidan dan Anti-Radang
| Parameter Kajian | Aktiviti Antioksidan | Aktiviti Anti-Radang |
|---|---|---|
| Ujian DPPH / FRAP | Menurunkan ROS dan mencegah peroksidasi lipid | – |
| Ujian COX / LOX | – | Mengurangkan prostaglandin dan leukotriena |
| Model Edema Tikus | – | 50–60% penurunan keradangan |
| Tahap Sitokin | Menurunkan IL-6 & TNF-? melalui penindasan ROS | Menurunkan IL-1? & TNF-? secara langsung |
Dapatan ini menunjukkan bahawa aktiviti antioksidan dan anti-radang cekur saling berkait — pengurangan tekanan oksidatif turut menurunkan keamatan keradangan dalam tisu biologi.
Peranan Tradisional dan Sokongan Saintifik
Dalam masyarakat Melayu dan Dayak, cekur digunakan sebagai ramuan penyembuhan luka, ubat batuk, dan penghangat tubuh. Dalam konteks spiritual, ia turut digunakan dalam ritual tradisional bagi “menghalau angin jahat” atau penyakit yang dikaitkan dengan gangguan rohani.
Kini, kajian saintifik membuktikan bahawa penggunaan tradisional tersebut mempunyai asas biokimia yang kukuh. Cekur berfungsi sebagai antioksidan pelindung tisu, anti-radang, analgesik, dan imunomodulator, menjadikannya calon penting untuk pembangunan ubat herba moden.
Kesimpulan
Kajian farmakologi membuktikan bahawa cekur (Kaempferia galanga L.) merupakan sumber semula jadi penting bagi sebatian antioksidan dan anti-radang. Kandungan utama seperti etil sinamat, galangin dan kaempferol memainkan peranan dalam menghapuskan radikal bebas, menurunkan mediator pro-radang, serta melindungi tisu daripada tekanan oksidatif.
Kesan sinergistik antara aktiviti antioksidan dan anti-radang menjadikan cekur berpotensi tinggi sebagai bahan asas dalam pembangunan produk farmaseutikal dan nutraseutikal untuk rawatan penyakit keradangan kronik seperti artritis, asma dan penyakit jantung.
Rujukan
- Jagadish, P. et al. (2016). Medicinal Importance of Kaempferia galanga L. (Zingiberaceae): A Comprehensive Review.
- Yao, H., Wang, Z., & Xu, P. (2018). Phytochemical and Biological Activities of Kaempferia galanga Extracts.
- Herpanus. (2011). Fungsi Tumbuhan Cekur dalam Masyarakat Dayak Desa di Kalimantan Barat. SARI: Jurnal Alam dan Tamadun Melayu.
Kata kunci: cekur, Kaempferia galanga, antioksidan, anti-radang, etil sinamat, COX-2, fenolik, tradisional
