Buah kedondong daripada genus Spondias merupakan buah tropika yang cukup dikenali di Asia Tenggara. Dalam dokumen ini, dua spesies utama yang banyak dikaji ialah Spondias dulcis atau S. cytherea, yang dikenali sebagai kedondong atau golden apple, dan Spondias pinnata, yang turut dikenali sebagai Indian hog plum atau amra. Kedua-duanya tergolong dalam famili Anacardiaceae dan tersebar di kawasan tropika termasuk Indonesia, Malaysia, Thailand, Nepal dan selatan China.
Walaupun kedondong sering dilihat sebagai buah masam yang sesuai dibuat jeruk atau dimakan bersama pencicah, dokumen ini menunjukkan bahawa buah tersebut mempunyai nilai pemakanan, fitokimia dan potensi pemprosesan yang agak luas.
Kedondong Membekalkan Vitamin dan Mineral
Spondias dulcis dilaporkan mengandungi vitamin A, B dan C, selain karbohidrat, protein dan lemak. Ia turut membekalkan polifenol, vitamin C dan karotenoid yang dikaitkan dengan nilai pemakanan dan kesihatan.
Bagi Spondias pinnata, kandungan tenaga dilaporkan sekitar 348 kcal/100 g berat kering, bersama asid askorbik, asid malik, kalsium, fosforus dan beberapa mineral lain.
Menariknya, kandungan asid askorbik tertinggi yang direkodkan dalam dokumen ialah sekitar 74.16 mg/100 g untuk S. pinnata, berbanding 31.55 mg/100 g bagi S. cytherea.
Ini menunjukkan bahawa kandungan vitamin C boleh berbeza dengan ketara antara spesies.
Kaya dengan Fenolik dan Flavonoid
Salah satu ciri penting kedondong ialah kandungan sebatian fenolik dan flavonoid.
Dalam perbandingan yang diringkaskan pada halaman pertama dokumen, S. pinnata dari Nepal menunjukkan kandungan fenolik sekitar 229.24 mg GAE/g dan flavonoid sekitar 192.58 mg QE/g, bersama aktiviti antioksidan DPPH yang tinggi.
Sebaliknya, S. dulcis mempunyai nilai yang lebih rendah dalam kajian tertentu, tetapi kulit buahnya menunjukkan kandungan fenolik lebih tinggi berbanding bahagian isi.
Perbezaan ini penting kerana kandungan fitokimia tidak semestinya sama antara spesies, bahagian buah atau lokasi penanaman.
Apa Sebatian yang Ada dalam Kedondong?
Ekstrak buah S. pinnata mengandungi pelbagai sebatian seperti:
- asid galik,
- asid klorogenik,
- asid ellagik,
- kuersetin,
- katekin,
- mirisetin,
- rutin.
Kajian lain turut mengenal pasti beberapa terbitan asid kafeoilkuinik, kumarin dan glikosida flavonoid.
Bagi kulit buah S. dulcis, analisis LC-MS/MS pula mengenal pasti 5 alkaloid, 21 flavonoid dan 17 terpenoid.
Ini menunjukkan bahawa kulit kedondong juga mempunyai nilai fitokimia yang signifikan.
Potensi Antimikrob
Ekstrak buah S. pinnata menunjukkan aktiviti antimikrob terhadap Listeria monocytogenes, dengan nilai MIC sekitar 1.8 mg/mL dalam kajian yang dirujuk.
Ekstrak buah masak juga dilaporkan mampu menghalang pertumbuhan beberapa bakteria penyebab mastitis yang rintang antibiotik, termasuk:
- Staphylococcus aureus,
- Escherichia coli,
- Enterococcus faecalis.
Dapatan ini menunjukkan potensi penyelidikan antimikrob, tetapi ia tidak semestinya bermaksud buah kedondong boleh digunakan terus sebagai rawatan klinikal.
Potensi terhadap Enzim Pencernaan
Dokumen turut menyatakan bahawa ekstrak S. pinnata mempunyai keupayaan merencat enzim ?-amilase, dengan nilai IC?? sekitar 29.3 mg/mL.
Aktiviti seperti ini sering dikaji dalam konteks kawalan pencernaan karbohidrat dan metabolisme glukosa.
Namun, kesan sebenar pada manusia masih memerlukan bukti klinikal yang lebih kukuh.
Minyak Pati Kulit Kedondong
Minyak pati daripada kulit buah S. pinnata turut mempunyai profil kimia yang menarik.
Komponen utamanya termasuk:
- furfural sekitar 17.14%,
- ?-terpineol sekitar 13.09%,
- etil benzoat sekitar 9.05%.
Minyak pati ini dilaporkan mempunyai aktiviti antikanser sederhana, antimikrob yang ketara dan aktiviti anti-radang yang kuat melalui perencatan pengeluaran nitrik oksida.
Kedondong dalam Teknologi Nano
Satu aplikasi yang agak luar biasa ialah penggunaan ekstrak kulit kedondong untuk sintesis zarah perak.
Zarah perak yang dihasilkan daripada ekstrak kulit S. dulcis menunjukkan aktiviti antibakteria yang kuat terhadap Pseudomonas aeruginosa, dengan zon perencatan sekitar 19.43 mm, dan aktiviti sederhana terhadap Klebsiella pneumoniae sekitar 11.50 mm.
Ini menunjukkan bahawa kedondong turut mempunyai potensi dalam bidang bahan bioaktif dan nanoteknologi.
Masalah Utama: Cepat Rosak Selepas Tuaian
Buah kedondong bersifat klimakterik, bermakna proses pematangannya berkait dengan peningkatan respirasi dan pengeluaran etilena.
Akibatnya, buah ini mempunyai jangka hayat simpan yang agak pendek.
Oleh sebab itu, pengeringan menjadi antara kaedah penting untuk mengurangkan pembaziran pascatuai dan menghasilkan produk dalam bentuk serbuk.
Kaedah Pengeringan Mana Paling Baik?
Dokumen membandingkan beberapa kaedah pengeringan.
Pengeringan sembur atau spray drying menghasilkan hasil tertinggi sekitar 54.93% dan kualiti serbuk yang baik.
Pengeringan beku atau freeze drying pula paling baik dalam mengekalkan aktiviti antioksidan, dengan nilai IC?? sekitar 701.29 µg/mL dalam kajian yang dirujuk.
Sementara itu, pengeringan hibrid beku + inframerah dapat mengekalkan polifenol dan kapasiti antioksidan dengan lebih baik berbanding pengeringan udara panas, sambil menjimatkan masa sekitar 16.7–37.5 jam.
Ini menunjukkan bahawa kaedah pemprosesan sangat mempengaruhi kualiti akhir produk kedondong.
Potensi dalam Produk Kosmetik
Ekstrak etanol daripada pulpa kedondong turut diuji dalam formulasi losen badan.
Pada kepekatan 3.5%, formulasi tersebut menghasilkan kesan pelembap sekitar 32% tanpa menyebabkan kerengsaan kulit dalam kajian yang dirujuk.
Dapatan ini memperlihatkan potensi kedondong bukan sahaja dalam makanan, tetapi juga dalam produk penjagaan diri.
Potensi dalam Teknologi Tenaga
Ekstrak daun dan buah S. dulcis turut diuji sebagai bahan penyokong dalam sel suria peka pewarna atau DSSC serta sel elektrokimia.
Ini merupakan contoh menarik bagaimana bahan daripada buah tropika boleh digunakan dalam aplikasi bukan makanan.
Dari Mana Asal Kedondong?
Dokumen menyatakan bahawa S. dulcis dipercayai berasal dari Kepulauan Society di Polinesia sebelum tersebar ke kawasan tropika lain.
Di Indonesia, kedondong dilaporkan lebih banyak tumbuh sebagai pokok individu di kawasan luar bandar dan kebun rumah berbanding ditanam secara komersial.
Variasi morfologi di Sumatra Tengah juga agak luas, terutama dari segi warna buah matang dan rasa. Kedondong yang lebih manis cenderung mempunyai bentuk buah bujur.
Kawasan Sesuai Penanaman Mungkin Lebih Luas
Pemodelan MaxEnt dalam kajian yang dirujuk menunjukkan kawasan sesuai untuk penanaman kedondong di Sumatra Tengah jauh lebih luas daripada taburan semasa.
Model tersebut mempunyai nilai AUC 0.981, dan kawasan sesuai merangkumi pantai barat serta tengah Sumatra.
Pokok kedondong juga sering ditemui berhampiran badan air, tebing sungai dan kawasan pesisir pantai.
Penyakit Kedondong di Sarawak
Dalam konteks Malaysia, dokumen menyebut satu kajian di Sarawak yang mengenal pasti 10 jenis kulat berkaitan penyakit kedondong.
Antara kulat yang disebut ialah:
- Phomopsis phyllanthicola,
- Pestalotiopsis microspora,
- Colletotrichum sp.
Kulat-kulat tersebut dikaitkan dengan gejala seperti bintik buah, reput buah dan bintik daun.
Kesimpulan
Kedondong ialah buah tropika yang mempunyai nilai lebih besar daripada sekadar rasa masam dan rangupnya.
Buah ini mengandungi vitamin, mineral, polifenol, flavonoid, karotenoid dan pelbagai sebatian bioaktif. S. pinnata khususnya menunjukkan kandungan vitamin C dan aktiviti antioksidan yang tinggi dalam beberapa kajian.
Selain potensi pemakanan, ekstrak kedondong turut dikaji bagi aktiviti antimikrob, anti-radang, perencatan ?-amilase, kosmetik, sintesis zarah perak dan aplikasi tenaga.
Cabaran utamanya ialah sifat klimakterik dan jangka hayat simpan yang pendek. Namun, kaedah pengeringan seperti spray drying, freeze drying dan pengeringan hibrid membuka peluang untuk menghasilkan produk yang lebih stabil.
Secara keseluruhannya, kedondong boleh dianggap sebagai buah tropika yang masih kurang dimanfaatkan, tetapi mempunyai potensi besar dalam pemakanan, pemprosesan makanan, farmakologi dan aplikasi bukan makanan.
Sumber Rujukan
Angami, T., Wangchu, L., Debnath, P., et al. (2020). Determination of Nutritional Content of Spondias Species from the Eastern Himalaya. International Research Journal of Pure and Applied Chemistry.
Chang, L. S., Lau, K., Tan, C., et al. (2021). Production of ‘kedondong’ (Spondias cytherea Sonnerat) powder as affected by different drying methods. Acta Scientiarum Polonorum Technologia Alimentaria, 20, 417–421.
Ee, C. T., Hii, C., Ong, S., et al. (2019). Convective Air Drying of Spondias dulcis and Product Quality. International Journal of Food Engineering, 15.
Ee, C. T., Hii, C., Ong, S., Law, C., & Tan, C.-H. (2022). Hybridization of freeze drying and impacts on drying kinetics and dried product quality of kedondong fruits. Drying Technology, 40, 3413–3424.
Gao, R., Oo, T., Yang, X., & Lu, C. (2020). Phenolic and Organic Acids from Spondias pinnata Fruits. The Natural Products Journal, 10.
Girsang, T. M., Purba, E., Simamora, A. R., et al. (2024). Biosynthesis of Silver Microparticles Using Spondias Dulcis Fruit Peel Extract and Its Antibacterial Activity. Walisongo Journal of Chemistry.
Hayati, I., Hartana, A., Djuita, N. R., & Ariyanti, N. S. (2022). Morphological Variation of Kedondong (Spondias dulcis Parkinson) in Central Part of Sumatra. Floribunda.
Hayati, I., Hartana, A., & Djuita, N. R. (2019). Modeling climatic suitable areas for kedondong (Spondias dulcis) cultivation in central part of Sumatra, Indonesia. Biodiversitas, 20.
Ibrahim, A. M., Situmeang, B., Rifa’i, A., & Mustafid, A. H. (2021). Utilization of leaf and fruit extracts of kedondong (Spondias dulcis Forst) as a supporting material for energy conversion in dye sensitized solar cells and electrochemical cells. Jurnal Pendidikan Kimia.
Kuswaha, A., & Pandey, S. (2023). Therapeutic Potential of the Spondias pinnata – A Review. Indian Journal of Applied Research.
Li, R., Yang, J.-J., Song, X.-Z., et al. (2020). Chemical Composition and the Cytotoxic, Antimicrobial, and Anti-Inflammatory Activities of the Fruit Peel Essential Oil from Spondias pinnata. Molecules, 25.
Satpathy, G., Tyagi, Y., & Gupta, R. K. (2011). Preliminary evaluation of nutraceutical and therapeutic potential of raw Spondias pinnata K., an exotic fruit of India. Food Research International, 44, 2076–2087.
Sudewi, S., Febriani, Y., Raudah, S., Nofriani, I., & Zebua, N. (2021). Formulasi Sediaan Hand Body Lotion Menggunakan Ekstrak Etanol Daging Buah Kedondong (Spondias dulcis) Sebagai Pelembab Kulit. Journal of Pharmaceutical and Health Research.
Tharm, R. P. (2015). Identification and characterisation of fungi associated with kedondong (Spondias dulcis) diseases in Sarawak.
Keyword: kedondong, Spondias dulcis, Spondias cytherea, Spondias pinnata, nilai pemakanan kedondong, vitamin C, polifenol, flavonoid, antioksidan, fitokimia kedondong, buah tropika, pemprosesan kedondong, spray drying, freeze drying, serbuk kedondong, antimikrob, ?-amilase, minyak pati kedondong, kosmetik kedondong, penyakit kedondong, Colletotrichum, pascatuai kedondong
