Tanaman melon (Cucumis melo) mempunyai nilai ekonomi yang tinggi, tetapi pengeluarannya sering dipengaruhi oleh serangan perosak dan penyakit. Dalam konteks Malaysia, isu ini amat penting khususnya bagi Melon Manis Terengganu (MMT), yang diiktiraf sebagai buah ikonik Terengganu sejak tahun 2015. Kajian tempatan menunjukkan bahawa tanaman melon boleh diserang oleh pelbagai serangga perosak serta penyakit yang disebabkan oleh kulat, bakteria dan virus pada peringkat pertumbuhan yang berbeza.
Berdasarkan dokumen yang diberikan, perosak utama yang direkodkan termasuk kumbang labu merah, ulat melon, pengorek daun dan lalat buah. Penyakit utama pula merangkumi layu Fusarium, bintik daun Fusarium, Cucurbits Yellow Stunting Disorder Virus atau CYSDV, cendawan serbuk dan layu Verticillium. Dokumen turut membincangkan beberapa strategi pengurusan seperti penggunaan varieti rintang, biostimulan dan fungisid bagi mengurangkan kerugian tanaman.
Perosak dan penyakit berubah mengikut peringkat pertumbuhan
Salah satu perkara penting daripada kajian tanaman melon ialah serangan tidak berlaku secara seragam sepanjang musim penanaman.
Sesetengah perosak lebih dominan pada peringkat awal pertumbuhan, manakala sebahagian lagi muncul ketika daun berkembang atau buah menghampiri kematangan.
Keadaan ini menunjukkan bahawa pemantauan tanaman sepatutnya disesuaikan mengikut umur dan peringkat pertumbuhan pokok.
Sebagai contoh:
- Kumbang labu merah banyak menyerang pada Minggu 1 hingga Minggu 5;
- Ulat melon lebih banyak ketika pengembangan daun;
- Pengorek daun lebih banyak dikesan semasa kematangan buah; dan
- Beberapa penyakit seperti CYSDV, cendawan serbuk dan layu Verticillium dominan sekitar Minggu 3 hingga Minggu 8.
Ini menunjukkan bahawa konsep kawalan perosak dan penyakit dalam melon perlu bersifat berperingkat dan berpandukan risiko, bukan dilakukan dengan pendekatan yang sama dari awal hingga akhir musim.
Kumbang labu merah sebagai perosak paling dominan
Perosak paling dominan pada tanaman Melon Manis Terengganu yang direkodkan dalam dokumen ialah kumbang labu merah, Raphidopalpa foveicollis.
Serangga ini menyerang:
- Daun; dan
- Batang.
Serangan direkodkan dari Minggu 1 hingga Minggu 5 dan boleh menyebabkan kerosakan yang serius.
Kedudukannya sebagai perosak dominan pada peringkat awal menjadikannya ancaman penting ketika pokok masih membina kanopi.
Kerosakan pada daun pada peringkat muda berpotensi menjejaskan keupayaan tanaman membentuk kawasan fotosintesis yang mencukupi, walaupun dokumen tidak memberikan angka kehilangan hasil khusus akibat perosak ini.
Ulat melon
Perosak kedua paling dominan yang disebut ialah ulat melon, Diaphania hyalinata.
Populasinya lebih tinggi ketika peringkat pengembangan daun sekitar Minggu 3.
Peringkat ini penting kerana kanopi sedang berkembang dengan aktif.
Dokumen tidak memberikan:
- Peratus kerosakan daun;
- Bilangan larva setiap pokok;
- Nilai ambang ekonomi; atau
- Kaedah kawalan khusus.
Oleh itu, hanya pola kemunculan dan dominasi perosak ini boleh dihuraikan berdasarkan sumber.
Pengorek daun
Pengorek daun yang direkodkan ialah Liriomyza trifolii.
Berbeza dengan kumbang labu merah dan ulat melon, pengorek daun kebanyakannya ditemui semasa peringkat kematangan buah.
Perbezaan masa serangan ini menunjukkan bahawa ancaman serangga tidak berakhir apabila pokok telah berjaya membentuk buah.
Pemantauan daun masih diperlukan sehingga hampir waktu penuaian.
Dokumen tidak menghuraikan tahap kerosakan atau kesannya terhadap Brix, saiz buah atau hasil boleh pasar.
Lalat buah: ancaman terus kepada buah
Lalat buah yang dikenal pasti ialah:
Zeugodacus cucurbitae, yang dahulunya dikenali sebagai Bactrocera cucurbitae.
Perosak ini menyerang buah MMT pada semua peringkat kematangan.
Ini menjadikan lalat buah sangat penting kerana kerosakannya berlaku terus pada bahagian ekonomi utama tanaman, iaitu buah.
Buah belum masak menerima serangan tertinggi
Kajian yang diringkaskan dalam dokumen mendapati kadar serangan tertinggi berlaku pada buah belum masak, dengan nilai:
28.24 pupa/kg buah.
Dapatan ini menarik kerana buah yang belum mencapai kematangan pun sudah terdedah kepada serangan.
Ini bermaksud perlindungan buah tidak seharusnya hanya bermula ketika buah hampir dituai.
Lalat buah boleh menyebabkan kehilangan hasil yang sangat tinggi
Dokumen menyatakan bahawa serangan lalat buah boleh menyebabkan kehilangan hasil sekitar:
30% hingga 100%
bagi tanaman cucurbit.
Julat tersebut menunjukkan bahawa dalam keadaan serangan yang teruk, hampir keseluruhan hasil boleh terjejas.
Namun, angka ini merujuk secara umum kepada tanaman cucurbit dan tidak semestinya menggambarkan kehilangan sebenar bagi setiap ladang melon di Malaysia.
Penyakit utama yang direkodkan di Malaysia
Jadual pada halaman pertama dokumen menyenaraikan beberapa penyakit penting:
| Penyakit | Patogen / punca | Insidens / keterukan | Peringkat serangan |
|---|---|---|---|
| Layu Fusarium | Fusarium sulawesiense | 61.67% insidens, 35.83% kematian | Musim monsun |
| Bintik daun | Fusarium incarnatum-equiseti species complex | 40% insidens | Daun rockmelon |
| CYSDV | Virus | Dominan | Minggu 3–8 |
| Cendawan serbuk | Kulat | Dominan | Minggu 3–8 |
| Layu Verticillium | Verticillium spp. | Dominan | Minggu 3–8 |
Jadual ini menunjukkan bahawa ancaman penyakit melon merangkumi penyakit tanah, penyakit daun serta virus.
Layu Fusarium oleh Fusarium sulawesiense
Salah satu penemuan paling penting dalam dokumen ialah laporan Fusarium sulawesiense sebagai penyebab layu Fusarium pada Melon Manis Terengganu.
Ini merupakan laporan pertama patogen tersebut di Malaysia bagi kultivar MMT.
Kajian lapangan melaporkan:
- Insidens penyakit sebanyak 61.67%; dan
- Kematian tanaman sebanyak 35.83%.
Serangan dikaitkan dengan musim monsun.
Angka ini menunjukkan bahawa penyakit layu boleh menjadi ancaman besar kepada kelangsungan pokok.
Ujian patogenisiti menunjukkan keterukan tinggi
Dalam ujian patogenisiti, F. sulawesiense menunjukkan keterukan sehingga 100% dari hari pertama hingga hari ketujuh melalui ujian percambahan biji benih.
Dokumen turut menyatakan bahawa kaedah semburan patogen menghasilkan kesan paling cepat.
Antara simptom yang diperhatikan ialah:
- Daun menjadi layu; dan
- Tangkai daun pecah.
Kesan tersebut berlaku lebih cepat berbanding kaedah inokulasi melalui luka.
Musim monsun dan risiko layu
Dalam jadual dokumen, layu Fusarium dikaitkan dengan musim monsun.
Ini merupakan pemerhatian penting dalam konteks Malaysia kerana pengeluaran melon sering berlangsung dalam keadaan kelembapan dan hujan tinggi.
Namun, dokumen tidak menghuraikan secara khusus hubungan antara:
- Kelembapan tanah;
- Suhu;
- Kelembapan relatif; atau
- Tempoh tanah tepu
dengan perkembangan F. sulawesiense.
Oleh itu, hubungan musim monsun dengan penyakit hanya boleh dinyatakan sebagaimana direkodkan dalam kajian.
Bintik daun Fusarium
Penyakit bintik daun rockmelon pula dikaitkan dengan Fusarium incarnatum-equiseti species complex (FIESC).
Kajian di Universiti Putra Malaysia merekodkan insidens sekitar:
40%.
Simptomnya diterangkan sebagai:
- Bintik nekrotik berwarna perang;
- Diameter sekitar 10 hingga 30 mm; dan
- Dikelilingi halo klorotik.
Dokumen menyatakan patogen ini mempunyai potensi merebak dengan cepat di ladang dan menyebabkan kerosakan yang serius.
Mengapa bintik daun penting?
Daun ialah organ utama fotosintesis.
Walaupun dokumen tidak mengukur kesan langsung bintik daun terhadap hasil, kerosakan daun dalam jumlah yang besar berpotensi mengehadkan kawasan daun sihat yang tersedia.
Namun, hubungan ini tidak dikira secara kuantitatif dalam dokumen, maka kesannya terhadap berat buah atau Brix tidak boleh dipastikan daripada sumber ini sahaja.
Cucurbits Yellow Stunting Disorder Virus
Cucurbits Yellow Stunting Disorder Virus (CYSDV) disenaraikan sebagai salah satu penyakit virus dominan pada melon.
Serangannya direkodkan sekitar:
Minggu 3 hingga Minggu 8.
Dokumen tidak memberikan data peratus insidens khusus bagi CYSDV, tetapi menyenaraikannya sebagai penyakit dominan dalam tempoh tersebut.
Lebih 30 virus boleh menjangkiti melon
Melon mempunyai kerentanan yang luas terhadap penyakit virus.
Dokumen menyatakan bahawa melon boleh dijangkiti oleh lebih daripada 30 jenis virus di seluruh dunia.
Antara virus yang disebut ialah:
- Cucumber mosaic virus atau CMV;
- Zucchini yellow mosaic virus atau ZYMV;
- Papaya ringspot virus atau PRSV; dan
- Watermelon mosaic virus atau WMV.
Simptom penyakit virus
Penyakit virus yang disebut dalam dokumen boleh menyebabkan:
- Mosaik;
- Klorosis;
- Kecacatan; dan
- Pengurangan hasil.
Kesemua simptom ini boleh mengganggu pertumbuhan normal tanaman.
Dokumen tidak memberikan hubungan spesifik antara setiap virus dengan tahap kehilangan hasil tertentu.
Cendawan serbuk
Cendawan serbuk merupakan satu lagi penyakit penting melon.
Patogen yang disebut ialah:
- Podosphaera xanthii; dan
- Golovinomyces orontii.
Dalam kajian Malaysia yang diringkaskan pada halaman pertama, penyakit ini dominan sekitar Minggu 3 hingga Minggu 8.
Cendawan serbuk digambarkan sebagai salah satu penyakit yang mengehadkan pengeluaran melon secara meluas.
Cendawan downy
Cendawan downy disebabkan oleh:
Pseudoperonospora cubensis.
Ia turut dikategorikan sebagai penyakit penting yang mengehadkan pengeluaran melon.
Dokumen menyebut bahawa sumber rintangan terhadap:
- Cendawan serbuk telah dikenal pasti dalam 239 aksesi; dan
- Cendawan downy dalam 452 aksesi.
Maklumat ini penting untuk pembiakbakaan kerana kepelbagaian germplasma boleh digunakan bagi membangunkan varieti yang lebih tahan.
Layu Verticillium
Layu Verticillium yang disebabkan oleh Verticillium spp. turut disenaraikan sebagai penyakit dominan antara Minggu 3 hingga Minggu 8.
Namun, dokumen tidak memberikan:
- Spesies Verticillium tertentu;
- Peratus insidens;
- Gejala terperinci; atau
- Kadar kematian tanaman.
Oleh itu, maklumatnya masih lebih terhad berbanding penyakit Fusarium.
Penyakit busuk pascatuai
Masalah melon tidak berakhir selepas penuaian.
Dokumen turut membincangkan busuk buah pascatuai yang dikaitkan dengan Stagonosporopsis cucurbitacearum.
Bagi penyakit tersebut, penggunaan fungisid:
- Carbendazim; dan
- Tebuconazole
dilaporkan dapat mengurangkan insidens penyakit kira-kira 70% pada kepekatan rendah dalam kajian yang dirujuk.
Maklumat ini berasal daripada kajian penyakit pascatuai dan bukan semestinya cadangan kadar penggunaan komersial di Malaysia.
Biostimulan sebagai alternatif kawalan virus
Dokumen turut membincangkan pendekatan bukan kimia untuk penyakit virus.
Semburan susu mentah 20% dilaporkan mampu:
- Mengurangkan insidens penyakit sebanyak 50.8%;
- Mengurangkan keterukan penyakit sebanyak 21.3%;
- Meningkatkan hasil; dan
- Meningkatkan kandungan klorofil.
Dapatan ini menunjukkan bahawa pengurusan penyakit virus tidak semestinya hanya bergantung kepada racun kimia.
Namun, angka tersebut berasal daripada kajian tertentu dan tidak boleh dianggap sebagai kadar standard bagi semua keadaan ladang.
Varieti rintang sangat penting
Pemilihan varieti rintang disebut sebagai strategi berkesan untuk mengurangkan kebergantungan pada kawalan kimia.
Dua varieti yang dinyatakan ialah:
- Alisha; dan
- Meldo UPNVY No. 1.
Dalam kajian yang dirujuk:
- Alisha menunjukkan insidens penyakit virus kurang daripada 15%;
- Meldo UPNVY No. 1 menunjukkan insidens kurang daripada 5%.
Dapatan ini menekankan kepentingan genetik sebagai sebahagian daripada strategi pengurusan penyakit.
Mengapa varieti rintang lebih mampan?
Varieti rintang mempunyai beberapa kelebihan dari sudut pengurusan:
- Mengurangkan tekanan penyakit;
- Mengurangkan kebergantungan kepada kawalan kimia;
- Memudahkan pengurusan ladang; dan
- Memberikan perlindungan yang bermula dari genetik tanaman sendiri.
Namun, dokumen tidak membandingkan hasil, Brix atau kualiti buah varieti rintang dengan varieti komersial lain.
Corak risiko mengikut umur tanaman
Berdasarkan maklumat dokumen, satu pola risiko kasar boleh dibentuk:
| Peringkat | Ancaman utama yang direkodkan |
|---|---|
| Minggu 1–2 | Kumbang labu merah |
| Minggu 3 | Kumbang labu merah, ulat melon, penyakit virus |
| Minggu 3–5 | Kumbang labu merah, cendawan serbuk, CYSDV, Verticillium |
| Minggu 5–8 | Virus, cendawan serbuk, layu Verticillium |
| Pembentukan/kematangan buah | Lalat buah |
| Kematangan buah | Pengorek daun |
| Pascatuai | Busuk buah |
Jadual ini merupakan penyusunan semula maklumat yang diberikan dalam dokumen, bukan jadual rasmi pengesyoran kawalan.
Pemantauan perlu bermula seawal minggu pertama
Disebabkan kumbang labu merah sudah menyerang sejak Minggu 1, pemantauan perosak perlu dimulakan sebaik sahaja tanaman berada di peringkat awal.
Kemudian pada Minggu 3, risiko menjadi lebih kompleks kerana beberapa masalah boleh berlaku serentak:
- Ulat melon;
- CYSDV;
- Cendawan serbuk;
- Layu Verticillium; dan
- Serangan kumbang yang masih berterusan.
Ini menjadikan Minggu 3 hingga Minggu 5 sebagai satu tempoh yang sangat penting dalam pengurusan kesihatan tanaman berdasarkan data kajian tersebut.
Buah juga perlu dipantau sebelum masak
Kadar pupa lalat buah tertinggi pada buah belum masak menunjukkan bahawa pengurusan buah perlu bermula sebelum kematangan.
Ini berbeza daripada anggapan bahawa serangga buah hanya menjadi masalah ketika buah hampir dituai.
Dalam kajian MMT, semua peringkat kematangan buah terdedah kepada serangan lalat buah.
Pengurusan bersepadu lebih sesuai
Berdasarkan dokumen, tiada satu kaedah tunggal yang boleh menangani semua masalah.
Ancaman melibatkan:
- Serangga;
- Virus;
- Kulat;
- Penyakit tanah; dan
- Penyakit pascatuai.
Oleh itu, strategi yang lebih logik ialah menggabungkan:
- Pemantauan mengikut peringkat tanaman;
- Varieti rintang;
- Pengurusan penyakit virus;
- Pengurusan penyakit kulat;
- Kawalan perosak buah;
- Pemantauan penyakit tanah; dan
- Pengurusan pascatuai.
Dokumen tidak memberikan satu protokol IPM lengkap, tetapi gabungan kaedah yang dibincangkan menunjukkan kepentingan pendekatan bersepadu.
Ringkasan perosak utama melon
| Perosak | Nama saintifik | Masa utama direkodkan | Kesan utama yang dinyatakan |
|---|---|---|---|
| Kumbang labu merah | Raphidopalpa foveicollis | Minggu 1–5 | Kerosakan daun dan batang |
| Ulat melon | Diaphania hyalinata | Sekitar Minggu 3 | Tinggi semasa pengembangan daun |
| Pengorek daun | Liriomyza trifolii | Kematangan buah | Ditemui lewat musim |
| Lalat buah | Zeugodacus cucurbitae | Semua tahap buah | Serangan buah, kehilangan hasil |
Ringkasan penyakit utama
| Penyakit | Organisma penyebab | Dapatan penting |
|---|---|---|
| Layu Fusarium | F. sulawesiense | 61.67% insidens, 35.83% kematian |
| Bintik daun | FIESC | 40% insidens |
| CYSDV | Virus | Dominan Minggu 3–8 |
| Cendawan serbuk | P. xanthii / G. orontii | Penyakit penting |
| Cendawan downy | P. cubensis | Mengehadkan pengeluaran |
| Layu Verticillium | Verticillium spp. | Dominan Minggu 3–8 |
| Busuk pascatuai | S. cucurbitacearum | Masalah selepas tuaian |
Implikasi kepada pengusaha melon di Malaysia
Daripada keseluruhan dokumen, beberapa mesej utama dapat diambil.
Pertama, serangan bermula awal.
Kumbang labu merah telah menjadi masalah sejak Minggu 1.
Kedua, Minggu 3–8 merupakan tempoh kritikal.
Beberapa penyakit dan perosak boleh berlaku serentak.
Ketiga, buah belum masak juga berisiko.
Serangan lalat buah tertinggi direkodkan pada buah belum masak.
Keempat, penyakit tanah boleh menyebabkan kematian tinggi.
Layu Fusarium merekodkan kematian sehingga 35.83% dalam kajian yang disebut.
Kelima, varieti rintang mempunyai potensi besar.
Insidens virus dapat dikurangkan kepada bawah 15% dan bahkan bawah 5% dalam varieti tertentu.
Keenam, pengurusan perlu diteruskan hingga pascatuai.
Busuk buah selepas penuaian masih boleh mengurangkan kualiti hasil.
Had maklumat dalam dokumen
Walaupun dokumen memberikan gambaran yang berguna, beberapa perkara tidak dihuraikan secara lengkap, termasuk:
- Ambang ekonomi setiap perosak;
- Kadar populasi serangga yang memerlukan tindakan;
- Racun perosak khusus untuk setiap serangga;
- Kadar semburan;
- Jadual IPM lengkap;
- Kaedah kawalan biologi;
- Peranan agen biokawalan;
- Sanitasi ladang secara terperinci;
- Kawalan vektor bagi penyakit virus;
- Pengurusan media fertigasi;
- Hubungan kelembapan dengan wabak penyakit;
- Penggunaan SPH terhadap kejadian penyakit; dan
- Analisis kos kerugian akibat setiap perosak atau penyakit.
Oleh itu, artikel ini menerangkan apa yang direkodkan dalam dokumen, bukan SOP lengkap kawalan perosak dan penyakit tanaman melon.
Kesimpulan
Perosak dan penyakit merupakan antara cabaran utama pengeluaran melon di Malaysia. Kajian tempatan menunjukkan bahawa ancaman bermula seawal Minggu 1 dan berubah mengikut peringkat pertumbuhan tanaman.
Kumbang labu merah merupakan perosak dominan pada peringkat awal, manakala ulat melon, pengorek daun dan lalat buah menjadi penting pada peringkat berlainan. Dari sudut penyakit, layu Fusarium oleh Fusarium sulawesiense merupakan ancaman serius kerana dikaitkan dengan insidens 61.67% dan kematian 35.83%, manakala bintik daun FIESC merekodkan insidens 40%.
Virus, cendawan serbuk, cendawan downy dan layu Verticillium turut menjadi ancaman penting. Strategi pengurusan yang dibincangkan dalam dokumen meliputi penggunaan varieti rintang, biostimulan dan fungisid tertentu.
Kesimpulan paling penting ialah pengurusan kesihatan tanaman melon perlu dilakukan secara berterusan, mengikut peringkat pertumbuhan dan berasaskan pemantauan, kerana jenis ancaman berubah daripada peringkat vegetatif sehingga pascatuai.
Kata kunci: tanaman melon, Cucumis melo, perosak melon, penyakit melon, Melon Manis Terengganu, MMT, kumbang labu merah, Raphidopalpa foveicollis, ulat melon, Diaphania hyalinata, pengorek daun, Liriomyza trifolii, lalat buah, Zeugodacus cucurbitae, layu Fusarium, Fusarium sulawesiense, bintik daun Fusarium, FIESC, CYSDV, cendawan serbuk, cendawan downy, Podosphaera xanthii, Pseudoperonospora cubensis, layu Verticillium, penyakit virus melon, pengurusan perosak bersepadu, IPM melon, varieti rintang, penyakit pascatuai
Sumber Rujukan
Azeli, N. A. A., Mohamed, S., & Md. Yusof, N. A. (2022). Assessment of Fruit Fly Infestation on Melon Manis Terengganu (Cucumis melo var. inodorus) at Different Fruit Ripening Stages. Journal of Agrobiotechnology.
Cui, L., Siskos, L., Wang, C., Schouten, H., Visser, R., & Bai, Y. (2022). Breeding melon (Cucumis melo) with resistance to powdery mildew and downy mildew. Horticultural Plant Journal.
Dhkal, M., Sharma, A., & Sharma, S. (2022). Biostimulants: An important nonchemical alternative to pesticides for management of virus disease in muskmelon. Egyptian Journal of Biological Pest Control, 32, 1–8.
Ismail, S., Asha, N. N. A., & Zulperi, D. (2020). First report of Fusarium incarnatum-equiseti species complex causing leaf spot on rockmelon (Cucumis melo L.) in Malaysia. Plant Disease.
Nasir, N. N. N. M., Mohd, K. S., Bakar, M. F. A., Mustapha, Z., Sajili, M. H., Khandaker, M. M., & Saidan, N. H. (2024). First report of Fusarium sulawesiense causing Fusarium wilt of Melon Manis Terengganu (Cucumis melo var. inodorus cv. Manis Terengganu 1) in Malaysia. Journal of Sustainability Science and Management.
Supriyanta, B., Prasetyo, D., Irawati, E. B., Wicaksono, D., & Huda, A. N. (2025). Resistance of eight premium melon varieties to viral diseases in a commercial greenhouse in Central Kalimantan. RSF Conference Series: Engineering and Technology.
Tahir, N., Hashim, N. A., Tahir, A., & Azmi, W. (2020). Pests and diseases incidence at different growth stages of Melon Manis Terengganu (Cucumis melo var. inodorus cv. Melon Manis Terengganu).
Zhang, X., Liu, J., Yan, W., You, H., Wang, X., Han, W., Wu, J., & Li, Y. (2025). Identification, pathogenic mechanism and control of Stagonosporopsis cucurbitacearum causing post-harvest fruit rot in melon. Pest Management Science, 81.
