Penyakit Reput Pangkal Lada di Sarawak: Punca, Taburan dan Kawalan

Bagi pekebun lada di Sarawak, tiada yang lebih menakutkan daripada melihat pokok lada yang subur tiba-tiba layu dan mati dalam masa singkat. Penyakit reput pangkal, atau foot rot, merupakan antara ancaman paling serius kepada tanaman lada. Kajian di Sarawak dan negara pengeluar lain memberikan gambaran tentang punca, taburan dan cara mengawal penyakit ini.

Artikel ini meneliti kajian tentang penyakit reput pangkal lada, dengan tumpuan kepada kajian di Sarawak.

Punca Penyakit: Phytophthora

Pengesahan di Sarawak. Satu kajian menyatakan Sarawak merupakan antara pengeksport lada hitam terbesar, tetapi pengeluaran tanaman ini merosot akibat penyakit reput pangkal [1]. Kajian ini meninjau 13 kawasan utama penanaman lada dan mengesahkan kehadiran penyakit tersebut [1]. Pencirian morfologi dan molekul mengesahkan punca penyakit reput pangkal lada di Sarawak ialah Phytophthora capsici [1].

Kajian di Julau. Kajian oleh Universiti Malaysia Sarawak menyifatkan penyakit reput pangkal Phytophthora sebagai penyakit yang masih membawa maut kepada lada hitam di Sarawak [2]. Tiga isolat yang diperoleh dari dua ladang di daerah Julau disahkan sebagai P. capsici [2]. Dua jenis mengawan dikesan, dan ujian kevirulenan menunjukkan satu isolat lebih virulen berbanding yang lain [2].

Spesies lain di Belaga. Kajian di lima ladang lada di Belaga pula mengenal pasti Phytophthora palmivora sebagai punca reput pangkal [3]. Ini menunjukkan lebih daripada satu spesies Phytophthora mungkin terlibat di Sarawak.

Kawasan Paling Teruk Terjejas

Tinjauan di 13 kawasan penanaman lada di Sarawak menunjukkan perbezaan besar antara lokasi [1]:

Kawasan	Insiden penyakit	Keterukan
Ulu Sarikei (Sarikei)	75%	70%
Pasai Siong (Sibu)	70%	62%
Tatau (Bintulu)	5%	4%

Perbezaan ini menunjukkan keadaan setempat mempengaruhi tahap jangkitan, walaupun abstrak kajian tidak menjelaskan faktor penyebabnya.

Kepelbagaian Genetik Patogen

Kajian UNIMAS yang lebih baharu mengasingkan P. capsici dari sepuluh ladang merentasi tiga bahagian di Sarawak [4]. Lima puluh dua isolat dianalisis secara genetik [4]. Kepelbagaian dalam populasi (73%) jauh lebih tinggi berbanding antara populasi (27%) [4]. Jenis mengawan yang serasi juga ditemui [4].

Pengkaji menyatakan kajian ini memberikan data asas pertama tentang kepelbagaian P. capsici di Sarawak, termasuk potensi risiko peningkatan kepelbagaian genetik [4]. Dalam bahasa mudah, kehadiran jenis mengawan yang serasi bermakna patogen boleh membiak secara seks dan menghasilkan variasi baharu, yang boleh menyukarkan kawalan.

Kawalan Biologi dengan Trichoderma

Kajian Sarawak. Dalam kajian di Belaga, tiga penyakit kulat lada dikenal pasti, iaitu penyakit kekuningan (Fusarium solani), penyakit buah hitam (Colletotrichum gloeosporioides) dan reput pangkal (P. palmivora) [3]. Dua puluh isolat Trichoderma diasingkan dari hutan sekunder dan Biopark di Bintulu [3]. Trichoderma harzianum menunjukkan kesan perencatan 61 hingga 70% terhadap pertumbuhan miselium ketiga-tiga patogen di makmal [3].

Pengkaji menekankan potensi Trichoderma asli sebagai agen kawalan biologi dalam program pengurusan penyakit bersepadu [3]. Namun, ini masih ujian makmal dan belum diuji di ladang.

Ulasan antarabangsa. Satu ulasan oleh penyelidik di India menyatakan tiada varieti lada yang tahan sepenuhnya terhadap reput pangkal, walaupun beberapa varieti menunjukkan toleransi di ladang [5]. Racun kulat berasaskan kuprum banyak digunakan di ladang komersial [5]. Kawalan biologi menggunakan Trichoderma dan Pseudomonas fluorescens, apabila digabungkan dengan amalan pertanian baik termasuk sanitasi, menunjukkan hasil yang memberangsangkan [5].

Peranan Saliran dan Sistem Tanaman

Saliran yang baik. Kajian ekonomi di pantai barat India mendapati amalan seperti mengelakkan air bertakung dan memastikan saliran yang baik mengurangkan kerugian akibat reput pangkal sebanyak 24%, manakala penggunaan racun kulat mengurangkan kerugian sebanyak 20% [6]. Kadar kematian pokok purata akibat penyakit ini ialah 9.64% [6].

Agroperhutanan. Kajian di Sulawesi Tenggara, Indonesia, mendapati intensiti reput pangkal dalam sistem agroperhutanan (26 hingga 33%) jauh lebih rendah berbanding lada monokultur (85 hingga 90%) [7]. Pengkaji mencadangkan corak agroperhutanan menunjukkan daya tahan terbaik terhadap penyakit ini [7]. Dapatan ini datang dari satu lokasi sahaja dan perlu diuji dalam keadaan Sarawak.

Panduan Praktikal

Pastikan saliran kebun baik dan elakkan air bertakung di pangkal pokok.
Periksa pokok secara berkala, terutamanya semasa musim hujan.
Buang dan musnahkan pokok yang dijangkiti untuk mengurangkan sumber jangkitan.
Gunakan bahan tanaman yang sihat dari sumber yang dipercayai.
Pertimbangkan kawalan biologi seperti Trichoderma sebagai sebahagian daripada pengurusan bersepadu, dengan nasihat pakar.
Elakkan memindahkan tanah atau peralatan dari kebun yang dijangkiti ke kebun lain.
Jika racun kulat diperlukan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI, serta Lembaga Lada Malaysia, untuk mengesahkan penyakit dan memilih kaedah kawalan yang sesuai.

Kesimpulan

Penyakit reput pangkal merupakan ancaman utama kepada lada Sarawak, dengan insiden mencecah 75% di Ulu Sarikei. Punca utamanya ialah Phytophthora capsici, manakala P. palmivora turut dikesan di Belaga. Patogen ini mempunyai kepelbagaian genetik yang tinggi di Sarawak, dan jenis mengawan yang serasi wujud. Tiada varieti yang tahan sepenuhnya, jadi pengurusan bersepadu yang menggabungkan saliran baik, sanitasi, kawalan biologi dan racun kulat yang berdaftar merupakan pendekatan yang disyorkan.

Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat profesional. Sila rujuk pegawai pertanian untuk diagnosis dan rawatan penyakit di kebun anda.

Rujukan

[1] M. Farhana, M. R. Bivi et al. (2013). Morphological and molecular characterization of phytophthora capsici, the causal agent of foot rot disease of black pepper in Sarawak, Malaysia. International Journal of Agriculture and Biology. https://consensus.app/papers/details/efda7c0854165125b7cabb0a6b8a765d/

[2] Jin-Chi Kong, T. A. Vu Thanh et al. (2022). Characterisation of Phytophthora capsici causing foot rot of black pepper (Piper nigrum L.) in Julau, Sarawak. Archives of Phytopathology and Plant Protection. DOI: 10.1080/03235408.2022.2112537. https://consensus.app/papers/details/6a813a2f44e153e595b874e2b7f2c8fa/

[3] Yee-Min Kwan and Joseph Wilson (2022). Characterisation of Trichoderma spp. and Assessment as Biocontrol Using Dual Culture Assay Against Fungi Associated with Black Pepper (Piper nigrum L.) Diseases in Sarawak. Borneo Journal of Resource Science and Technology. DOI: 10.33736/bjrst.4358.2022. https://consensus.app/papers/details/5cceafc9a12858cb879503ed60249208/

[4] Kavitha Vijeandran, T. A. Vu Thanh et al. (2024). Characterisation of Phytophthora capsici, causal agent of phytophthora foot rot disease of Piper nigrum L. in Sarawak, Malaysia. Archives of Phytopathology and Plant Protection. DOI: 10.1080/03235408.2024.2404675. https://consensus.app/papers/details/e1054f105a585018abc58da736bfba99/

[5] N. S. Nysanth, S. Divya et al. (2022). Biological control of foot rot (Phytophthora capsici Leonian) disease in black pepper (Piper nigrum L.) with rhizospheric microorganisms. Rhizosphere. DOI: 10.1016/j.rhisph.2022.100578. https://consensus.app/papers/details/bd1b5133a62a56dcba35b07f71b30100/

[6] S. Bhat, V. Arunachalam et al. (2025). Quantifying the economic impact and management strategies for foot rot (Phytophthora capsici L.) disease on black pepper cultivation in West Coast India: Farm-level insights. Plant Science Today. DOI: 10.14719/pst.6764. https://consensus.app/papers/details/7e8cc78819345c3f887b4ba3d79837c2/

[7] E. Suhaendah, E. Fauziyah, and G. Manurung (2020). The development of pepper (Piper nigrum L.) foot rot disease on agroforestry. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/533/1/012042. https://consensus.app/papers/details/91c572743ce551bfb575b08730bfbfb0/