Kanser batang, reput akar dan reput buah yang disebabkan oleh Phytophthora palmivora ialah penyakit paling serius dalam industri durian. Di Malaysia, kerugian hasil dan kos kawalan dianggarkan sebanyak 11.7% pada tahun 2020. Kajian juga mendapati sesetengah strain patogen ini sudah rintang terhadap racun kulat yang biasa digunakan. Oleh itu, pendekatan kawalan bersepadu yang menggabungkan amalan kultur, kawalan biologi dan penggunaan racun kulat secara bijak amat penting.
Apa Itu Phytophthora?
Phytophthora palmivora ialah organisma seperti kulat (oomisit) yang hidup dalam tanah. Ia boleh menjangkiti semua bahagian pokok durian pada semua peringkat pertumbuhan [5]. Penyakit ini pertama kali dilaporkan pada tahun 1939 dan masih menjadi masalah utama penanaman durian [5].
Patogen ini juga menyerang tanaman lain seperti koko, getah dan lada hitam [6]. Satu kajian di Malaysia mendapati isolat Phytophthora dari durian, getah dan koko boleh menjangkiti tanaman lain secara silang [7]. Ini bermakna tanaman berhampiran boleh menjadi sumber jangkitan.
Tanda-Tanda Penyakit
Kanser batang (patch canker): kulit kayu berwarna perang kemerahan, terutamanya di pangkal batang dan di cabang utama [8].
Reput akar: pokok layu, daun gugur secara beransur-ansur dan mati rosot dari hujung ranting [8].
Reput buah: buah berair, lembik dan berwarna gelap.
Hawar daun pada anak benih.
Spesies Baharu di Pantai Timur
Satu kajian di beberapa dusun di pantai timur Semenanjung Malaysia mengenal pasti Phytophthora heterospora sebagai punca kanser batang durian. Kejadian penyakit di kawasan kajian adalah antara 10% hingga 54% [2]. Penemuan ini menunjukkan bahawa lebih daripada satu spesies Phytophthora boleh menyebabkan penyakit ini.
Masalah Kerintangan Racun Kulat
Petani durian telah menggunakan racun kulat oomisit selama lebih 20 tahun, dan ini telah membawa kepada kemunculan strain Phytophthora yang rintang [10].
Satu kajian di selatan Thailand mendapati 9 daripada 17 isolat P. palmivora rintang terhadap metalaksil [3].
Kajian lanjut pada tahun 2020 dan 2022 mendapati populasi patogen di dusun durian Thailand terdiri daripada campuran strain yang sensitif, sederhana rintang dan rintang [4].
Satu kajian mendapati pemberian metalaksil secara siraman tanah pada kepekatan tinggi menyebabkan anak benih durian mati dalam masa 15 hari [9].
Ini menunjukkan penggunaan racun kulat secara berlebihan bukan sahaja kurang berkesan, malah boleh merosakkan tanaman.
Kaedah Kawalan Bersepadu
Satu ulasan saintifik tentang pengurusan penyakit oomisit pada durian menyenaraikan beberapa strategi: amalan kultur, racun kulat sintetik, kawalan biologi dan pengurusan bersepadu [1]. Satu lagi ulasan menyimpulkan bahawa kerintangan genetik dan kawalan biologi ialah kaedah terbaik [6].
1. Amalan kultur
Pastikan saliran dusun yang baik untuk mengelakkan air bertakung.
Elakkan luka pada batang dan akar.
Buang dan musnahkan bahagian yang dijangkiti.
Gunakan anak benih dan pokok cantuman yang sihat.
Pantau pokok secara berkala untuk mengesan penyakit lebih awal [6].
2. Kawalan biologi
Satu kajian di peringkat nurseri di Malaysia mendapati campuran bakteria Streptomyces dan Bacillus memberikan perlindungan sebanyak 74.35% terhadap P. palmivora. Kaedah siraman lebih baik berbanding semburan dari segi pertumbuhan daun [5]. Namun, penyelidik menyatakan kajian di peringkat ladang masih diperlukan.
3. Ekstrak tumbuhan
Ekstrak daun mengkudu (Morinda citrifolia) menunjukkan potensi mengurangkan keterukan penyakit pada anak benih durian dalam satu kajian di Malaysia [10]. Ini masih di peringkat penyelidikan.
4. Racun kulat secara bijak
Jika racun kulat diperlukan:
Gunakan hanya racun kulat yang berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak.
Ikut kadar dan kaedah pada label.
Bertukar-tukar kumpulan racun kulat untuk mengurangkan risiko kerintangan [3].
Dapatkan nasihat daripada Jabatan Pertanian sebelum memulakan program kawalan.
Soalan Lazim
Bolehkah pokok durian yang dijangkiti dipulihkan?
Jangkitan peringkat awal lebih mudah dikawal. Pengesanan awal dan tindakan segera sangat penting [6].
Kenapa racun kulat tidak berkesan lagi?
Penggunaan racun kulat yang sama secara berulang telah menyebabkan sesetengah strain menjadi rintang [3][4].
Adakah kawalan biologi berkesan?
Kajian di nurseri menunjukkan hasil yang baik [5], tetapi pengesahan di ladang masih diperlukan.
Kesimpulan
Phytophthora ialah ancaman utama kepada industri durian Malaysia, dengan kerugian yang ketara dan masalah kerintangan racun kulat yang semakin meningkat. Pendekatan bersepadu yang menggabungkan saliran yang baik, kebersihan dusun, kawalan biologi dan penggunaan racun kulat berdaftar secara bijak ialah strategi yang disyorkan oleh kajian. Petani digalakkan mendapatkan nasihat daripada Jabatan Pertanian.
Rujukan
[1] Ajit Singh et al. (2024). Management of Phytophthora and Phytopythium Oomycete Diseases in Durian (Durio zibethinus). Crop Protection. DOI: 10.1016/j.cropro.2024.107086.
[2] Muhammad Iqbal Hakim Johari et al. (2025). Morphological, Pathological and Phylogenetic Analyses of Phytophthora heterospora Causing Durian Stem Canker Disease in the Eastern Coast of Peninsular Malaysia. Plant Pathology. DOI: 10.1111/ppa.14113.
[3] P. Kongtragoul et al. (2021). Metalaxyl Resistance of Phytophthora palmivora Causing Durian Diseases in Thailand. Horticulturae. DOI: 10.3390/horticulturae7100375.
[4] P. Kongtragoul et al. (2025). Sensitivity of Phytophthora palmivora Causing Durian Diseases to Metalaxyl-M and Dimethomorph in Southern and Eastern Thailand. Current Applied Science and Technology. DOI: 10.55003/cast.2025.263899.
[5] Nor Dalila Nor Danial et al. (2024). Assessment of Streptomyces sp. and Bacillus sp. Against Phytophthora palmivora, the Causal Agent of Durian Canker Disease through Different Application Methods at The Nursery Stage. Journal of Agrobiotechnology. DOI: 10.37231/jab.2024.15.s1.369.
[6] Nadhirah Misman et al. (2022). Host Range and Control Strategies of Phytophthora palmivora in Southeast Asia Perennial Crops. Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science. DOI: 10.47836/pjtas.45.4.09.
[7] M. Latifah et al. (2018). Identification of Phytophthora spp. from perennial crops in Malaysia, its pathogenicity and cross-pathogenicity. Sains Malaysiana. DOI: 10.17576/jsm-2018-4705-06.
[8] A. Sivapalan et al. (1997). Patch Canker of Durio zibethinus Caused by Phytophthora palmivora in Brunei Darussalam. Plant Disease. DOI: 10.1094/pdis.1997.81.1.113c.
[9] Supawadee Phetkhajone et al. (2023). Bioassay for validation of metalaxyl persistence to control Phytophthora palmivora infection in durian. Tropical Plant Pathology. DOI: 10.1007/s40858-023-00621-5.
[10] N. Asib et al. (2025). Evaluation of Morinda citrifolia Leaf Extract Against Phytophthora palmivora in Controlling Stem Canker on Durian (Durio zibethinus). Malaysian Applied Biology. DOI: 10.55230/mabjournal.v54i1.2947.
