Sagu (Metroxylon sagu) mempunyai tempat istimewa dalam kehidupan masyarakat Sarawak, termasuk pekebun kecil Melanau di daerah Mukah. Kanji sagu merupakan antara hasil utama negeri ini dan menjadi sumber pendapatan banyak keluarga. Kini, kerajaan negeri berusaha mengubah sagu daripada tanaman sara diri kepada komoditi ladang komersial. Namun, peralihan ini membawa cabaran tersendiri.
Artikel ini meneliti kajian tentang industri sagu di Sarawak, cabaran pekebun kecil dan potensi sagu sebagai makanan berfungsi.
Sagu Sebagai Komoditi Masa Depan
Inisiatif kerajaan negeri. Satu ulasan oleh penyelidik Universiti Malaysia Sarawak menyatakan sagu dianggap sebagai komoditi berdaya maju seterusnya di Sarawak kerana potensinya sebagai tanaman serba guna [1]. Kerajaan negeri telah memulakan inisiatif untuk merangsang penanaman sagu daripada pertanian sara diri kepada ladang estet [1].
Langkah berani. Pengkaji menyifatkan pengenalan ladang estet sagu sebagai langkah berani, memandangkan Malaysia merupakan negara pertama yang memperkenalkan reka bentuk ladang sedemikian [1].
Faktor kejayaan. Ulasan ini menggariskan beberapa faktor yang perlu ditangani untuk memastikan kejayaan skim ladang sagu [1]:
-
Program penyatuan tanah yang rapi untuk memaksimumkan pengeluaran.
-
Kaedah penanaman moden yang dapat digabungkan dengan baik bersama kaedah tradisional.
-
Penyelidikan saintifik untuk mencari varieti sagu berhasil tinggi.
-
Komunikasi berkesan antara agensi berkaitan dan pekebun kecil.
-
Penglibatan menyeluruh semua pihak, termasuk agensi kerajaan, kilang dan pekebun kecil.
Perlu diingat, kertas ini merupakan ulasan dan pandangan pengkaji, bukan kajian lapangan yang mengukur hasil.
Pekebun Kecil Sagu di Mukah
Kajian terhadap 308 isi rumah pekebun kecil sagu di daerah Mukah memberikan gambaran yang lebih dekat tentang kehidupan mereka [2].
Siapa pekebun sagu? Majoriti pekebun kecil sagu ialah kaum Melanau yang memiliki kurang daripada lima hektar tanah yang ditanam dengan sagu [2].
Strategi menyara hidup. Untuk mengekalkan sumber pendapatan, mereka mempelbagaikan pendapatan melalui aktiviti bukan sagu, seperti bekerja sebagai buruh am, dan menyertai ladang estet sagu melalui program penyatuan tanah [2].
Cabaran utama. Kajian ini mengenal pasti beberapa cabaran [2]:
| Cabaran | Penerangan |
|---|---|
| Kaedah penanaman | Menggabungkan kaedah tradisional dan moden |
| Golongan muda | Kurang minat untuk menjadi pekebun sagu |
| Peralihan tanaman | Beralih daripada sagu kepada sawit |
| Harga | Kilang sagu menetapkan harga |
| Tadbir urus | Keperluan menubuhkan Lembaga Sagu |
Pengkaji menekankan kepentingan menubuhkan Lembaga Sagu untuk memantau pembangunan industri sagu di Sarawak [2]. Isu harga yang ditetapkan oleh kilang menunjukkan pekebun kecil mempunyai kuasa tawar-menawar yang lemah.
Sagu Sebagai Makanan Berfungsi
Satu ulasan oleh penyelidik Universiti Putra Malaysia menyatakan kanji daripada Metroxylon sagu merupakan antara hasil utama Sarawak [3]. Kanji sagu bukan sahaja menunjukkan aktiviti bioaktif bermanfaat seperti antioksidan, tetapi juga mempunyai tindak balas prebiotik yang positif [3].
Ulasan yang sama turut menyenaraikan makanan pribumi Sarawak lain yang berpotensi sebagai makanan berfungsi, termasuk lada Sarawak, midin, terung asam, dabai, engkalak, terap, embangan dan umbut [3]. Pengkaji berharap usaha ini dapat menambah nilai sumber makanan tempatan dan meningkatkan pengeluaran serta status ekonomi petani [3].
Namun, kebanyakan bukti fungsi kesihatan ini datang daripada kajian makmal, dan kajian klinikal pada manusia masih diperlukan.
Pengajaran daripada Indonesia
Kajian di Indonesia memberikan perspektif berguna tentang peranan sagu dalam keselamatan makanan isi rumah.
Sulawesi Selatan. Kajian di sebuah kampung di Luwu Timur mendapati beras telah menggantikan sagu sebagai makanan ruji pilihan, tetapi sagu masih mempunyai nilai penting sebagai makanan tradisional dan alternatif [4]. Sumbangan sagu kepada keselamatan makanan isi rumah dikategorikan sebagai sederhana, manakala beras berada dalam kategori tinggi [4]. Pengkaji mencadangkan promosi sagu sebagai makanan tempatan boleh dikaitkan dengan usaha mengekalkan kepelbagaian makanan dan kelestarian alam sekitar [4].
Sulawesi Tenggara. Kajian terhadap 20 pengeluar sagu di daerah Lasolo semasa pandemik COVID-19 mendapati tiada isi rumah yang benar-benar terjamin makanan [5]. Sagu menjadi makanan ruji, dan 80% makanan tempatan berasaskan sagu dimakan tiga hingga empat hari seminggu [5]. Pengkaji menyimpulkan sagu memainkan peranan penting dalam keselamatan makanan pengeluar sagu, terutamanya mereka yang tidak terjamin makanan [5].
Walaupun konteksnya berbeza, kajian ini menunjukkan sagu boleh menjadi jaring keselamatan makanan apabila bekalan lain terganggu.
Panduan Praktikal
Untuk pekebun kecil:
-
Pertimbangkan program penyatuan tanah dengan memahami terma, hak tanah dan pulangan yang dijanjikan.
-
Pelbagaikan pendapatan supaya tidak bergantung sepenuhnya kepada harga sagu.
-
Bentuk atau sertai koperasi untuk meningkatkan kuasa tawar-menawar dengan kilang.
-
Gunakan anak benih berkualiti daripada sumber yang disyorkan.
Untuk pengguna dan usahawan:
-
Sokong produk sagu tempatan dari pekebun kecil.
-
Teroka produk bernilai tambah berasaskan kanji sagu dengan sokongan agensi.
Umum:
-
Jika racun perosak diperlukan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penanaman dan pemprosesan sagu.
Kesimpulan
Sagu merupakan tanaman penting bagi pekebun kecil Sarawak, termasuk masyarakat Melanau di Mukah, dan kerajaan negeri sedang mendorong peralihannya kepada ladang estet. Kajian menunjukkan pekebun kecil di Mukah menghadapi cabaran seperti kurang minat golongan muda, peralihan kepada sawit dan harga yang ditetapkan oleh kilang. Kanji sagu menunjukkan potensi prebiotik dan antioksidan, manakala pengalaman di Indonesia menunjukkan sagu boleh menyokong keselamatan makanan. Kejayaan industri ini bergantung pada penyelidikan varieti, tadbir urus yang kukuh dan pembahagian manfaat yang adil kepada pekebun kecil.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat profesional. Sila rujuk pegawai pertanian sebelum membuat keputusan pelaburan atau penanaman.
Rujukan
[1] Hafizan Mohamad Naim, Ahmad Nizar Yaakub, and Dayang Asmah Awang Hamdan (2016). Commercialization of Sago through Estate Plantation Scheme in Sarawak: The Way Forward. International Journal of Agronomy. DOI: 10.1155/2016/8319542. https://consensus.app/papers/details/d10b04d0df2a595fb48e88ecb3fa19c3/
[2] Y. Nizar, M. N. Hafizan, and Awang Hamdan Dayang Asmah (2018). Challenges of Sustainable Livelihood among Small-scale Sago Farmers in Mukah District of Sarawak. Global Business and Management Research: An International Journal. https://consensus.app/papers/details/f1c29d155ca056d384b9fb15404a2d51/
[3] H. Tan and S. R. Sarbini (2024). The local indigenous food of Sarawak as potential functional food. International Journal of Food Science & Technology. DOI: 10.1111/ijfs.17246. https://consensus.app/papers/details/8d16d0c6a7935ceb874e2716504d5bcf/
[4] A. T. Fitriyah, Baharuddin Baharuddin, and A. C. A. Sheyoputri (2025). Analysis of Sago Contribution as Staple Food Alternatives to Household Food Security. Journal of Global Innovations in Agricultural Sciences. DOI: 10.22194/jgias/25.1485. https://consensus.app/papers/details/a7cf74ba15c05f01866dcb99ae5dd36f/
[5] Fitriani Fitriani, M. Limi, and S. A. Fyka (2023). Role of Local Sago Food in Realizing Food Security of Sago Farmers in Lasolo District North Konawe Regency in the Covid-19 Pandemic. JIA (Jurnal Ilmiah Agribisnis) : Jurnal Agribisnis dan Ilmu Sosial Ekonomi Pertanian. DOI: 10.37149/jia.v8i1.17. https://consensus.app/papers/details/2353856189c85c4e8012ace587e610bf/
Kata Kunci
Sabah dan Sarawak, sagu, rumbia, Mukah, ladang sagu
