Setiap kali limau bali dikupas, sebahagian besar buah dibuang. Satu ulasan oleh University of Illinois Chicago dan University of the Philippines Mindanao menyatakan kulit limau bali merangkumi kira-kira 30% daripada jumlah berat buah, dan merupakan sisa pertanian yang terkenal [1]. Satu kajian di Ghent University menganggarkan sisa kulit limau bali berjumlah 2.8 hingga 4.7 juta tan metrik setahun [2].
Artikel ini meneliti kajian tentang cara kulit limau bali boleh diubah menjadi produk yang bernilai.
Apa yang Ada dalam Kulit?
Ulasan University of Illinois Chicago menyatakan kulit limau bali mengandungi sebatian aroma meruap, pektin, flavonoid, asid fenolik, karotenoid, kumarin dan polisakarida [1]. Ulasan ini menyatakan pemulihan fitokimia ini menawarkan peluang untuk membangunkan makanan berfungsi dan nutraseutikal [1].
Produk Terus daripada Kulit
Satu ulasan oleh Southwest University menyatakan kulit limau bali boleh digunakan terus untuk menghasilkan kulit limau bali bergula, teh dan jem [3]. Satu ulasan lain menyatakan kulit limau bali boleh dijadikan marmalad, bergula, dicelup dalam coklat, atau dimakan mentah dalam salad dan minuman [4].
Satu kajian oleh Nong Lam University Ho Chi Minh City menghasilkan kulit limau bali separa kering menggunakan pengering pam haba [5]. Keadaan pengeringan yang dikaji ialah suhu 50°C, masa 90 minit, dan kadar angin 12 m/s [5].
Minyak Pati
Minyak pati kulit limau bali kaya dengan limonena. Beberapa kajian melaporkan komposisinya:
-
Kajian Nong Lam University: Limonena 71.77%, gamma-terpinena 12.85%, diikuti alfa-felandrena, beta-mirsena dan alfa-pinena [5].
-
Kajian Can Tho University: Hasil minyak pati kira-kira 1% berat segar atau 4.6% berat kering, dengan limonena sekitar 89% [6].
-
Kajian Jiaying University: Limonena 79.31%, dan minyak pati berkesan terhadap kulat Pseudocercospora pada kepekatan 3.5 mg/mL [7].
-
Kajian Ghent University: Komponen utama ialah linalool dan oksidanya, D-limonena dan trans-karveol, dengan hasil 1.85% [2].
Perbezaan komposisi ini mungkin disebabkan oleh kultivar dan kaedah pengekstrakan yang berbeza.
Satu ulasan menyatakan minyak pati kulit limau bali juga merupakan pilihan mesra alam untuk pengurusan serangga perosak [4].
Pektin
Pektin ialah bahan pemekat yang digunakan dalam jem dan jeli. Beberapa kajian telah mengoptimumkan pengekstrakannya:
-
Kaedah satu langkah: Kajian Can Tho University menambah asid sitrik ke dalam air semasa penyulingan, membolehkan minyak pati dan pektin diekstrak serentak [6]. Hasil pektin meningkat daripada 11% kepada 24% apabila kepekatan asid sitrik dinaikkan daripada 0 kepada 0.55%, manakala hasil minyak pati tidak terjejas [6].
-
Gelombang mikro: Kajian oleh Hong Kong Polytechnic University dan South China Agricultural University mendapati pengekstrakan gelombang mikro lebih baik daripada kaedah konvensional untuk minyak pati dan pektin dari segi kecekapan dan hasil [8].
-
Pelarut eutektik: Kajian Jiaying University ke atas kulit limau bali muda ‘Shatian Yu’ mencapai hasil pektin 26.70% dan minyak pati 2.09%, kedua-duanya melebihi penyulingan wap tradisional [9].
Filem Pembungkusan Antimikrob
Satu kajian oleh Northeast Agricultural University dan Jiaying University menggunakan ultrabunyi untuk mengekstrak pektin dan minyak pati serentak, kemudian menghasilkan filem pembungkusan terbiodegradasi [10]. Apabila diuji pada strawberi segar, filem ini mengurangkan kehilangan berat, melambatkan kerosakan mikrob, dan memanjangkan hayat simpanan hampir lima hari pada suhu bilik [10].
Salutan Boleh Dimakan
Satu kajian di Universitas Sumatera Utara mengekstrak pektin daripada kulit limau bali dan menghasilkan salutan boleh dimakan dengan gliserol untuk jambu batu [11]. Salutan dengan 3% pektin dan 6% gliserol mengurangkan kehilangan berat dan kemerosotan vitamin C berbanding buah tanpa salutan [11].
Bahan Api dan Bahan Kimia
Kajian Ghent University mendapati pengekstrakan minyak pati dan pektin terlebih dahulu tidak mengubah hasil pirolisis kulit limau bali [2]. Pirolisis menghasilkan purata 52.5% bio-minyak dan 37% bio-arang [2]. Ulasan Southwest University turut menyatakan kulit limau bali telah digunakan untuk menghasilkan bahan penjerap dan bioetanol [3].
Ulasan Terkini tentang Kesihatan Usus
Ulasan oleh Mahidol University dan Chulalongkorn University menyatakan teknologi pemprosesan seperti pengisaran super halus, pengubahsuaian enzim, penapaian dan rawatan medan elektrik berdenyut telah dikaji untuk meningkatkan pembebasan, kestabilan dan bioketersediaan sebatian bioaktif dalam hasil sampingan limau bali [12]. Ulasan ini menyatakan hasil sampingan limau bali berpotensi dibangunkan menjadi bahan makanan berfungsi yang mampan [12].
Cabaran
Ulasan Southwest University menyatakan kaedah pengekstrakan sangat mempengaruhi komposisi, sifat dan aktiviti biologi pecahan yang terhasil [3]. Ulasan ini menyatakan kajian masa depan perlu membangunkan kaedah yang ekonomik, berkesan dan mesra alam, serta menangani kebolehgunaannya dalam pengeluaran berskala besar [3].
Kebanyakan kajian di atas ialah eksperimen makmal, dan belum tentu dapat dilaksanakan secara komersial.
Bagi Penanam dan Pengusaha Kecil
Bagi kawalan perosak, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang pemprosesan dan pengkomersialan produk limau bali, termasuk keperluan keselamatan makanan.
Kesimpulan
Kulit limau bali, yang merangkumi kira-kira 30% berat buah, kaya dengan pektin, minyak pati dan flavonoid. Kulit boleh dijadikan produk bergula, teh dan jem, manakala pektin dan minyak pati boleh diekstrak serentak dengan pelbagai kaedah. Kajian juga menunjukkan potensinya untuk salutan buah, pembungkusan antimikrob dan bahan api. Namun, kebanyakan kaedah masih di peringkat makmal.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat keselamatan makanan atau perniagaan.
Rujukan
[1] Restituto Tocmo, Jennifer T. Peña-Fronteras et al. (2020). Valorization of pomelo (Citrus grandis Osbeck) peel: A review of current utilization, phytochemistry, bioactivities, and mechanisms of action. Comprehensive reviews in food science and food safety. DOI: 10.1111/1541-4337.12561. https://consensus.app/papers/details/a9dcf0e261ed5fa28c1e7cab47a72fcb/
[2] Yi Wei, Di Wu et al. (2025). Prior extraction of essential oil and pectin does not alter the (catalytic) pyrolysis of pomelo (Citrus maxima) peels. Journal of Analytical and Applied Pyrolysis. DOI: 10.1016/j.jaap.2025.106981. https://consensus.app/papers/details/462324a1a22258798d28b583ac1c53db/
[3] Li Xiao, Fa-Yin Ye et al. (2021). Utilization of pomelo peels to manufacture value-added products: A review. Food chemistry. DOI: 10.1016/j.foodchem.2021.129247. https://consensus.app/papers/details/5a8c55dcdb615ad2a134d105bcbacc40/
[4] A. Sowmya and M. Lakshmi (2023). Value-addition of pummelo (Citrus grandis) Peel- A Review. The Pharma Innovation. DOI: 10.22271/tpi.2023.v12.i2a.18645. https://consensus.app/papers/details/b10c079cef965a2392fbb5d16fc19a25/
[5] L. Huyen, Tereshchenko On et al. (2021). Product diversification from pomelo peel. Essential oil, Pectin and semi-dried pomelo peel. Polish Journal of Chemical Technology. DOI: 10.2478/pjct-2021-0033. https://consensus.app/papers/details/d54f9d91d95d5f848a1cc7c300a17338/
[6] Tuan Trong Nguyen, L. Dang et al. (2019). One step extraction of essential oils and pectin from pomelo (Citrus grandis) peels. Chemical Engineering and Processing – Process Intensification. DOI: 10.1016/j.cep.2019.107550. https://consensus.app/papers/details/5eef91ce096f54369bfb79d79cc5260a/
[7] Xiao-Nan Zhang, Yan Huang et al. (2022). The Preparation of the Essential Oil from Pomelo (Citrus maxima ‘Shatian Yu’) Peel Using Microwave-Assisted Distillation by Pectinase Soaking and Its Anti-Fungal Activity. Separations. DOI: 10.3390/separations9070161. https://consensus.app/papers/details/bac8ff2925be5915ab65659813e3307b/
[8] Qun Chen, Zhuoyan Hu et al. (2016). Study of two-stage microwave extraction of essential oil and pectin from pomelo peels. Lwt – Food Science and Technology. DOI: 10.1016/j.lwt.2015.11.019. https://consensus.app/papers/details/7ac034fbdd1b53c5bd826af9cdf48481/
[9] Xiao-Nan Zhang, Xiao-Cheng Zhuang et al. (2024). An environmentally friendly production method: The pectin and essential oil from the waste peel of juvenile pomelo (Citrus maxima ‘Shatian Yu’) were extracted simultaneously in one step with an acid-based deep eutectic solvent. LWT. DOI: 10.1016/j.lwt.2024.116622. https://consensus.app/papers/details/2dfb08ffc4c057d3be4b1f3f8618e1ba/
[10] Liang Cao, Xiaoxiao Dai et al. (2026). Dual-ultrasound regulation enables co-recovery of pectin and essential oil from pomelo peel and programmable assembly of antimicrobial biodegradable films. Ultrasonics Sonochemistry. DOI: 10.1016/j.ultsonch.2026.107770. https://consensus.app/papers/details/2dbafab0bbfd5a82a7defccde933b136/
[11] Halimatuddahliana Nasution, Ryan Hidayat Siregar, and Vensania Putri Sabrina (2026). Edible Coating Based on Pectin from Pomelo (Citrus maxima) Peel and Plasticizer Glycerol to Extend the Shelf Life of Guava. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/1641/1/012028. https://consensus.app/papers/details/c73307aaef4f59198ba9e26a14babaca/
[12] Thavaree Thilavech, T. Suantawee et al. (2025). Pomelo by-products: A bibliometric review on enhancing gut health and digestive function for metabolic regulation through advanced processing techniques. Current Research in Food Science. DOI: 10.1016/j.crfs.2025.101150. https://consensus.app/papers/details/cceb18a018f3551b9ce54e4843894995/
Kata Kunci
limau bali, kulit limau bali, pektin, minyak pati, produk nilai tambah
