Pisang Tempatan Malaysia: Berangan, Mas, Raja dan Rakan-Rakannya

Malaysia kaya dengan pelbagai jenis pisang, daripada pisang Berangan dan pisang Mas hinggalah pisang Raja, Awak, Abu dan Nangka. Setiap jenis mempunyai rasa dan kegunaan tersendiri. Tetapi adakah nilai pemakanannya juga berbeza? Beberapa kajian oleh universiti tempatan telah membandingkan kandungan fenolik, antioksidan dan nutrien pelbagai kultivar pisang Malaysia.

Artikel ini meneliti kajian tentang kandungan antioksidan dan nutrisi pisang tempatan Malaysia, termasuk isi, kulit dan jantung pisang.

Lapan Kultivar Pisang Malaysia: Kajian USM

Kajian oleh Universiti Sains Malaysia membandingkan kandungan fenolik, mineral dan aktiviti antioksidan isi dan kulit lapan kultivar pisang [1].

Dapatan utama [1]:

• Kandungan fenolik tertinggi (76.37 mg GAE/g berat kering) diperoleh daripada ekstrak isi segar pisang Raja yang dikering beku.

• Aktiviti DPPH tertinggi direkodkan bagi ekstrak kulit kering pisang Mas.

• Aktiviti FRAP tertinggi didominasi oleh ekstrak isi kering pisang Awak.

• Dengan beberapa pengecualian, ekstrak kulit menunjukkan kandungan fenolik dan aktiviti antioksidan yang lebih tinggi berbanding isi.

Kajian ini juga mendapati korelasi yang sangat lemah antara kandungan fenolik dan aktiviti FRAP [1]. Ini bermakna kandungan fenolik sahaja tidak menerangkan sepenuhnya kekuatan antioksidan pisang.

Berangan, Mas dan Raja: Kajian UKM

Kajian oleh Universiti Kebangsaan Malaysia membandingkan tiga kultivar biasa di Malaysia, iaitu Berangan, Mas dan Raja [2]. Kajian ini mendapati aseton 70% merupakan pelarut paling berkesan untuk mengekstrak sebatian antioksidan [2].

Semua sampel pisang didapati rendah antioksidan primer tetapi merupakan sumber antioksidan sekunder yang kuat [2]. Antioksidan sekunder biasanya bertindak secara tidak langsung, contohnya dengan mengikat ion logam, berbanding meneutralkan radikal bebas secara terus.

Pisang Berangan: Isi dan Kulit

Satu kajian menyatakan pisang Berangan sering dihiris dan digoreng sebagai makanan jalanan yang popular di Malaysia, menghasilkan sisa kulit yang tidak dimanfaatkan sepenuhnya [3].

Dapatan [3]:

• Kandungan fenolik ekstrak isi dan kulit berada dalam julat 15.1 hingga 17.7 mg GAE/g.

• Ekstrak etanol 90% menunjukkan aktiviti antioksidan yang lebih tinggi.

• Ekstrak etanol kulit menunjukkan zon perencatan terbesar terhadap bakteria Salmonella typhi dalam ujian makmal.

Pengkaji menyatakan ekstrak isi dan kulit pisang Berangan mengandungi sebatian fenolik, antioksidan dan antibakteria yang berpotensi untuk pemprosesan makanan [3].

Pisang Terlalu Masak Dijadikan Pemanis

Kajian terbaharu oleh Universiti Sains Malaysia menghasilkan pemanis daripada lapan spesies pisang terlalu masak di Malaysia, iaitu Tanduk, Batu, Nangka, Emas, Cavendish, Awak, Lemak Manis dan Kapas [4].

Dapatan [4]:

Dapatan ini menunjukkan pemanis daripada pisang yang berbeza mempunyai profil pemakanan yang sangat berbeza [4].

Jantung Pisang: Potensi Antidiabetes

Jantung pisang dimakan sebagai sayur di banyak negara Asia Tenggara [5]. Kajian oleh Universiti Putra Malaysia menilai jantung pisang daripada enam kultivar Malaysia, iaitu pisang Abu, Berangan, Nipah, Susu, Mas dan Rastali [5].

Dapatan [5]:

• Jantung pisang Susu mempunyai kandungan fenolik tertinggi dan aktiviti penghapusan radikal tertinggi.

• Aktiviti perencatan enzim alfa-amilase berada dalam julat 47.31 hingga 62.58%.

• Aktiviti perencatan enzim alfa-glukosidase lebih tinggi, iaitu 74.98 hingga 91.62%.

Pengkaji menyimpulkan ekstrak jantung pisang Malaysia berpotensi menjadi sumber antioksidan semula jadi dan pengawal gula darah selepas makan [5]. Namun, ini merupakan ujian makmal dan belum diuji pada manusia.

Kulit Lebih Kaya Mineral

Dapatan bahawa kulit pisang lebih kaya antioksidan berbanding isi dalam kajian USM [1] selari dengan kajian lain. Satu kajian terhadap pisang dan plantain mendapati mineral seperti kalium, magnesium, kalsium, natrium dan fosforus banyak tertumpu dalam kulit dan ekstrak kulit [6]. Antinutrien seperti oksalat dan fitat dikesan dalam jumlah yang selamat mengikut piawaian WHO [6]. Pengkaji mencadangkan kulit pisang dimanfaatkan dengan lebih baik untuk tujuan pemakanan [6]. Namun, kulit pisang tidak biasa dimakan secara langsung dan memerlukan pemprosesan yang sesuai.

Had Kajian

Semua kajian di atas dijalankan di makmal menggunakan ekstrak. Aktiviti antioksidan yang tinggi dalam ujian ini tidak semestinya memberikan kesan yang sama dalam tubuh manusia. Keputusan juga dipengaruhi oleh jenis pelarut dan kaedah pengekstrakan [2].

Panduan Praktikal

• Pelbagaikan jenis pisang tempatan seperti Berangan, Mas, Raja dan Awak.

• Cuba jantung pisang sebagai sayur dalam masakan seperti kerabu atau gulai.

• Pilih pisang Nangka dengan berhati-hati jika anda mengawal gula, kerana kandungan glukosanya tinggi dalam bentuk pemanis.

• Jangan buang kulit pisang begitu sahaja; ia boleh dijadikan kompos.

• Sokong petani tempatan dengan membeli pisang tempatan.

• Bagi penanam, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, dan patuhi tempoh selamat sebelum menuai.

• Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang kultivar pisang tempatan yang sesuai ditanam.

Kesimpulan

Kajian oleh universiti tempatan menunjukkan pisang Malaysia mempunyai profil antioksidan dan nutrien yang berbeza mengikut kultivar. Pisang Raja mencatat fenolik tertinggi dalam satu kajian USM, manakala kulit pisang umumnya lebih kaya antioksidan berbanding isi. Pisang secara umum merupakan sumber antioksidan sekunder yang kuat. Jantung pisang Susu pula menunjukkan potensi antioksidan dan perencatan enzim pencernaan karbohidrat dalam ujian makmal. Mempelbagaikan jenis pisang tempatan ialah cara mudah untuk menikmati manfaatnya.

Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Sila rujuk doktor atau pakar pemakanan untuk keperluan diet khusus.

Rujukan

[1] S. Sulaiman, N. Yusoff et al. (2011). Correlation between total phenolic and mineral contents with antioxidant activity of eight Malaysian bananas (Musa sp.). Journal of Food Composition and Analysis. DOI: 10.1016/j.jfca.2010.04.005. https://consensus.app/papers/details/aa597eaad78e5abfa3eed94638f07476/

[2] Ee-Shian Tan, A. Abdullah et al. (2012). Antioxidant properties of three banana cultivars (Musa acuminata ‘Berangan’, ‘Mas’ and ‘Raja’) Extracts. Sains Malaysiana. https://consensus.app/papers/details/fb2213a708d9574381dcbe620ef43204/

[3] Nurhayati Yusof, H. Gani, and Siti Nor Hanida Sedik (2023). Antioxidant and Antimicrobial Activities of Pisang Berangan (Musa paradisiaca) Pulp and Peel Extracts. Journal Of Agrobiotechnology. DOI: 10.37231/jab.2023.14.2.343. https://consensus.app/papers/details/60871c1e15cc5d9c957ea6113be1d2eb/

[4] Olayemi Joshua Ibidoja, Wan Rosli Wan Ishak et al. (2026). Integrated allometric scaling, physicochemical profiling, and random forest modelling for predicting antioxidant compounds in sweeteners from overripe Malaysian bananas. Scientific Reports. DOI: 10.1038/s41598-026-71027-x. https://consensus.app/papers/details/924e12db93b8580a9e7d7838387d3e0f/

[5] J. M. N. Marikkar, S. Tan et al. (2016). Evaluation of banana (Musa sp.) flowers of selected varieties for their antioxidative and anti-hyperglycemic potentials. international food research journal. https://consensus.app/papers/details/b5064f276cf056a08639294e33ed46ea/

[6] Barnabas Oluwatomide Oyeyinka and A. Afolayan (2019). Comparative Evaluation of the Nutritive, Mineral, and Antinutritive Composition of Musa sinensis L. (Banana) and Musa paradisiaca L. (Plantain) Fruit Compartments. Plants. DOI: 10.3390/plants8120598. https://consensus.app/papers/details/058366c0a4185617936b4b017cee7810/

Kata Kunci

khasiat pisang, pisang tempatan, pisang berangan, pisang mas, pisang raja