Malaysia merupakan antara negara tropika yang kaya dengan kepelbagaian paku pakis. Berdasarkan dokumen yang diberikan, dianggarkan terdapat kira-kira 1,165 spesies paku pakis di Malaysia, dengan 647 spesies direkodkan di Semenanjung Malaysia, 750 di Sabah dan 615 di Sarawak. Kajian terhadap kumpulan tumbuhan ini di Malaysia bukan sahaja tertumpu kepada inventarisasi spesies, tetapi turut merangkumi aspek taksonomi, anatomi, ekologi, antioksidan dan pemuliharaan.
Paku pakis sering dianggap sebagai tumbuhan hutan yang biasa ditemui di kawasan lembap, namun dari sudut saintifik, kumpulan ini sebenarnya sangat penting untuk memahami kepelbagaian biologi, perubahan persekitaran dan potensi sumber semula jadi.
Kepelbagaian spesies yang sangat tinggi
Kajian inventarisasi di beberapa kawasan hutan menunjukkan bahawa kepelbagaian paku pakis di Malaysia adalah sangat ketara.
Di Hutan Simpan Ayer Hitam, Johor, sebanyak 71 spesies daripada 16 keluarga dan 25 genus telah direkodkan. Jumlah ini mewakili kira-kira 10.97% daripada keseluruhan spesies yang diketahui di Semenanjung Malaysia.
Di Sungai Chiling, Hulu Selangor, pula sebanyak 42 taksa paku pakis dan likopod daripada 28 genus dan 22 keluarga direkodkan. Nilai ini mewakili sekitar 6.49% daripada taksa di Semenanjung Malaysia.
Sementara itu, ekspedisi saintifik di Empangan Pergau, Kelantan merekodkan sebanyak 94 taksa daripada 55 genus dan 29 keluarga, bersamaan sekitar 14.52% daripada taksa paku pakis di Semenanjung Malaysia.
Jadual pada halaman pertama dokumen turut menunjukkan perbandingan beberapa lokasi kajian utama:
| Kawasan | Spesies/Taxa |
|---|---|
| Ayer Hitam, Johor | 71 |
| Sungai Chiling, Selangor | 42 |
| Empangan Pergau, Kelantan | 94 |
| Bukit Hijau, Kedah | 44 |
| Kuantan, Pahang | 14 |
Data ini menunjukkan bahawa setiap kawasan mempunyai komposisi paku pakis yang berbeza, bergantung kepada keadaan habitat setempat.
Keluarga Polypodiaceae antara yang dominan
Di Kedah, Hutan Rekreasi Bukit Hijau dan Sungai Sedim masing-masing merekodkan 44 dan 28 spesies paku pakis. Menariknya, keluarga Polypodiaceae didapati mendominasi kedua-dua kawasan tersebut.
Kajian di Kuantan, Pahang pula merekodkan 14 spesies paku pakis terestrial dan epifit daripada 12 keluarga. Secara umum, keluarga Polypodiaceae dan Aspleniaceae sering dilaporkan sebagai antara keluarga terbesar di beberapa tapak kajian di Malaysia.
Ini menunjukkan bahawa kepelbagaian paku pakis di Malaysia bukan sahaja tinggi dari segi bilangan spesies, tetapi juga melibatkan variasi bentuk hidup seperti paku pakis tanah dan epifit.
Penemuan semula dan spesies baharu
Kajian taksonomi turut menghasilkan penemuan menarik.
Salah satu daripadanya ialah Diplazium velutinum Holttum daripada keluarga Athyriaceae. Spesies endemik yang jarang ini pada asalnya diperihalkan dari Cameron Highlands pada tahun 1937, tetapi kemudiannya ditemui semula pada tahun 2018 selepas lebih 30 tahun tanpa rekod koleksi.
Selain itu, dua spesies paku pakis baharu iaitu Antrophyum hovenkampii dan Pteris hovenkampii telah diperihalkan dari Taman Negara Gunung Mulu, Sarawak berdasarkan perbandingan morfologi dan analisis filogenetik molekul.
Penemuan ini menunjukkan bahawa inventori biodiversiti Malaysia masih belum lengkap sepenuhnya. Masih ada kemungkinan spesies baharu atau spesies yang lama tidak direkodkan dapat ditemui melalui kajian lapangan yang lebih intensif.
Anatomi juga membantu pengenalpastian spesies
Kajian anatomi empat spesies Taenitis di Semenanjung Malaysia menunjukkan bahawa spesies-spesies tersebut mempunyai variasi dari segi saiz frond dan kedudukan sori.
Walaupun berbeza, mereka berkongsi beberapa ciri anatomi seperti stele berbentuk U, rambut sisik hitam pada rizom dan stomata polosistik.
Satu sampel yang dikenali sebagai Taenitis sp. dari Fraser’s Hill turut dicadangkan sebagai rekod baharu untuk Semenanjung Malaysia. Namun begitu, dokumen menekankan bahawa kajian molekul masih diperlukan untuk pengesahan.
Ini menunjukkan bahawa gabungan data morfologi, anatomi dan molekul sangat penting dalam kerja taksonomi moden.
Faktor cahaya, suhu dan kelembapan
Paku pakis sangat sensitif terhadap keadaan mikropersekitaran.
Di Hutan Simpan Ayer Hitam, kajian mendapati bahawa suhu mempunyai kesan positif terhadap taburan paku pakis, manakala keamatan cahaya menunjukkan kesan negatif.
Di Sarawak pula, kelembapan riparian memberi kesan kepada morfologi paku pakis. Daun dilaporkan menjadi lebih panjang, manakala bilangan stomata berkurang apabila jarak dari sungai semakin jauh.
Maklumat ini memperlihatkan bahawa paku pakis boleh bertindak balas secara langsung terhadap persekitaran, khususnya kelembapan, suhu dan cahaya.
Gleicheniaceae: paku pakis pencinta cahaya
Dokumen turut menyebut keluarga Gleicheniaceae di Semenanjung Malaysia.
Keluarga ini terdiri daripada 14 spesies dalam 4 genus. Kesemuanya merupakan paku pakis terestrial yang cenderung tumbuh di kawasan bercahaya dan pada tanah liat yang miskin nutrien.
Ciri ini agak menarik kerana ia menunjukkan bahawa tidak semua paku pakis hanya sesuai dengan kawasan teduh dan sangat lembap. Sebahagian spesies mempunyai strategi ekologi yang membolehkan mereka hidup di habitat yang lebih terbuka.
Malaysia lebih kaya berbanding sesetengah hutan tropika lain
Perbandingan antara benua yang dirujuk dalam dokumen menunjukkan bahawa hutan Malaysia lebih kaya dan lebih pelbagai dari segi spesies paku pakis berbanding beberapa hutan tropika di Nigeria.
Perbezaan ini dikaitkan dengan faktor kelembapan dan suhu yang sesuai untuk pertumbuhan dan kelangsungan paku pakis.
Ini menguatkan pandangan bahawa iklim tropika lembap Malaysia memainkan peranan penting dalam menyokong kepelbagaian pteridofit yang tinggi.
Potensi antioksidan paku pakis
Paku pakis juga mempunyai potensi dari sudut biokimia.
Kajian terhadap ekstrak metanol daripada 15 spesies paku pakis Malaysia menunjukkan bahawa lima spesies mempunyai kandungan fenolik total melebihi 2,000 mg GAE/100 g daun segar.
Lima spesies yang menunjukkan aktiviti antioksidan kuat ialah:
- Cyathea latebrosa
- Cibotium barometez
- Drynaria quercifolia
- Blechnum orientale
- Dicranopteris linearis
Kajian tersebut turut menunjukkan korelasi positif antara kandungan fenolik total dan aktiviti antioksidan.
Dapatan ini menunjukkan bahawa paku pakis bukan sahaja penting dari segi ekologi, tetapi juga berpotensi mempunyai nilai biologi yang boleh diteroka dengan lebih lanjut.
Cabaran pemuliharaan masih besar
Walaupun Malaysia mempunyai kepelbagaian paku pakis yang tinggi, status pemuliharaan banyak spesies masih belum jelas.
Dokumen menyatakan bahawa lebih daripada 90% spesies paku pakis dikategorikan sebagai tidak dinilai atau tidak mempunyai rekod dalam Senarai Merah IUCN.
Di Kedah pula, hanya 2 daripada 58 spesies yang telah dinilai oleh IUCN, manakala 56 spesies lagi masih tidak mempunyai data penilaian.
Keadaan ini menunjukkan jurang pengetahuan yang besar. Tanpa data status populasi, taburan dan ancaman, agak sukar untuk menentukan spesies mana yang benar-benar memerlukan tindakan pemuliharaan segera.
Mengapa kajian paku pakis penting?
Kajian paku pakis di Malaysia penting atas beberapa sebab.
Pertama, ia membantu mendokumentasikan biodiversiti sebenar negara. Kedua, sesetengah spesies boleh menjadi petunjuk kepada perubahan mikroiklim dan keadaan habitat. Ketiga, kajian morfologi, anatomi dan molekul membantu menjelaskan hubungan taksonomi serta mengenal pasti spesies baharu.
Dalam masa yang sama, potensi antioksidan sesetengah spesies menunjukkan bahawa paku pakis mungkin mempunyai nilai tambahan dalam penyelidikan biologi dan bioprospek.
Namun, aspek paling penting ialah pemuliharaan. Kepelbagaian yang tinggi tidak semestinya bermaksud semua spesies berada dalam keadaan selamat.
Kesimpulan
Malaysia mempunyai kekayaan paku pakis yang sangat tinggi dengan kira-kira 1,165 spesies direkodkan. Kepelbagaian ini tersebar dari Semenanjung Malaysia hingga Sabah dan Sarawak, dengan banyak kawasan hutan menunjukkan komuniti paku pakis yang unik.
Kajian sedia ada merangkumi inventarisasi, taksonomi, anatomi, ekologi dan potensi antioksidan. Penemuan semula spesies endemik dan penerangan spesies baharu turut menunjukkan bahawa masih banyak ruang untuk diterokai.
Pada masa yang sama, status pemuliharaan yang masih belum dinilai bagi sebahagian besar spesies merupakan satu cabaran penting. Oleh itu, kajian masa depan perlu memberi perhatian bukan sahaja kepada penemuan spesies, tetapi juga kepada pemantauan populasi, ekologi habitat dan penilaian risiko kepupusan.
Secara keseluruhannya, paku pakis bukan sekadar tumbuhan hijau di lantai hutan. Ia merupakan sebahagian penting daripada biodiversiti Malaysia dan masih menyimpan banyak maklumat saintifik yang belum diterokai sepenuhnya.
Keyword: paku pakis, fern, Malaysia, biodiversiti, kepelbagaian spesies, Polypodiaceae, Aspleniaceae, Gleicheniaceae, taksonomi, anatomi paku pakis, ekologi, kelembapan, cahaya, suhu, antioksidan, fenolik, pemuliharaan, IUCN, Diplazium velutinum, Gunung Mulu
Sumber rujukan
Akomolafe, G. F., Rahmad, Z., Nordin, F. A., & Rosazlina, R. (2022). A Note on New Records of Ferns at Ayer Hitam Forest Reserve, Johor, Malaysia. Borneo Journal of Resource Science and Technology.
Akomolafe, G., & Rahmad, Z. (2019). Taxonomic Diversity of Ferns of Two Recreational Forests in Kedah, Malaysia. Malaysian Journal of Science, 38, 1–11.
Akomolafe, G., Zakaria, R., Rusly, R., Fatai, O., & Bernard, O. (2023). Ferns Richness Along Environmental Gradients in Ayer Hitam Forest, Peninsular Malaysia. FUDMA Journal of Sciences.
Aliah, N., et al. (2026). Rediscovery and lectotypification of Diplazium velutinum Holttum (Athyriaceae), a rare endemic fern from Peninsular Malaysia. PhytoKeys, 276, 139–149.
Chen, C.-W., Chao, Y.-S., Mustapeng, A. M. A., Sapawi, N. M., & Huang, Y.-M. (2021). Two New Fern Species from Gunung Mulu National Park, Sarawak, Malaysian Borneo. Systematic Botany.
Cicuzza, D., et al. (2024). Variation in fern species richness, assemblages and morphology along a tropical riparian humidity gradient: an example from Borneo. Botany Letters, 171, 319–327.
Lai, H., & Lim, Y. (2011). Evaluation of antioxidant activities of the methanolic extracts of selected ferns in Malaysia. International Journal of Environmental Science and Development, 2, 442–447.
Maideen, H. M. K., et al. (2025). Diversity of Ferns and Lycophytes of Sungai Chiling, Hulu Selangor, Malaysia. Semarak International Journal of Agriculture, Forestry and Fisheries.
Maideen, H., et al. (2020). Diversity of Ferns and Lycophytes of Pergau Dam, Kelantan and its Vicinity. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 549.
Maideen, H. M. H., Nadhirah, N. N. N., Aliah, N. A. N., & Norhazrina, N. N. N. (2023). The Anatomy and Morphology of Taenitis Willd. ex Sprengel (Monilophytes) in Peninsular Malaysia. Sains Malaysiana.
