Durian (Durio zibethinus L.) bukan sahaja simbol kemegahan tropika, tetapi juga aset bioekonomi baharu yang berpotensi menyumbang kepada industri makanan, farmaseutikal dan kosmetik. Walaupun buahnya terkenal kerana aroma dan rasa yang unik, hampir 60% daripada keseluruhan berat durian terdiri daripada sisa — termasuk kulit, biji, dan empulur — yang sering dibuang begitu sahaja.
Dalam era ekonomi hijau dan konsep Biocircular-Green Economy (BCG), sisa pertanian seperti durian boleh ditukar kepada pelbagai produk bernilai tambah melalui pendekatan pemprosesan lestari. Artikel ini membincangkan potensi pemanfaatan sisa durian dalam konteks bioindustri makanan, tenaga, dan bahan farmaseutikal, selaras dengan agenda pembangunan mampan (SDG 12: Pengeluaran dan Penggunaan Lestari).
Komponen Sisa Durian dan Potensi Nilai Tambah
Kajian terkini menunjukkan bahawa setiap bahagian sisa durian mempunyai komposisi kimia yang unik dan bernilai untuk pelbagai aplikasi.
| Komponen | Peratus berat keseluruhan (%) | Potensi penggunaan |
|---|---|---|
| Kulit | 50–60% | Bahan bioarang, serat, baja organik, ekstrak fenolik |
| Biji | 15–25% | Tepung makanan, bioetanol, pati kanji, bioplastik |
| Empulur & serat | 5–10% | Pakan ternakan, kompos bio, substrat cendawan |
| Isi tidak komersial | 5–10% | Bahan asas produk kosmetik dan minuman kesihatan |
Sisa ini mempunyai kandungan selulosa (30–40%), hemiselulosa (20–25%) dan lignin (15–20%), menjadikannya bahan sesuai untuk penghasilan bioetanol, bioplastik dan bioarang yang mesra alam.
1. Pemprosesan Kulit Durian: Daripada Sisa ke Bahan Bioaktif
Kulit durian mengandungi pelbagai sebatian fenolik dan flavonoid seperti asid galik, kafeik dan kuersetin, yang menunjukkan aktiviti antioksidan dan antimikrob.
Beberapa aplikasi utama termasuk:
a. Ekstrak fenolik untuk farmaseutikal
Ekstrak kulit durian berpotensi sebagai bahan antioksidan semula jadi dalam suplemen kesihatan atau produk penjagaan kulit. Kajian in vitro menunjukkan ekstrak etanol kulit durian mampu mengurangkan radikal bebas DPPH sehingga 80% — setanding dengan asid askorbik.
b. Bioarang dan karbon aktif
Serat kulit durian boleh dijadikan biochar melalui proses pirolisis pada suhu 400–500°C. Biochar ini mempunyai keupayaan penjerapan tinggi, sesuai digunakan dalam penapisan air, pengawalan bau, dan baja organik premium.
c. Baja organik dan agen biokompos
Sisa kulit durian boleh digabungkan dengan mikroorganisma seperti Trichoderma dan Bacillus subtilis untuk menghasilkan baja bio yang kaya nutrien. Proses ini menyokong konsep kitar semula nutrien (nutrient circularity) dalam sistem pertanian lestari.
2. Pemanfaatan Biji Durian: Sumber Kanji dan Bioenergi
Biji durian yang mewakili hampir 20% berat buah kaya dengan pati (starch 35–40%), protein (5–6%), dan lemak semula jadi (1–2%).
a. Tepung biji durian
Selepas direbus, dikeringkan dan digiling, biji durian menghasilkan tepung putih halus yang boleh digunakan dalam pembuatan roti, kuih dan biskut. Kajian oleh Rahman & Akter (2022) menunjukkan tepung ini mempunyai indeks glisemik rendah (GI = 46) dan sesuai untuk pesakit diabetes ringan.
b. Bioetanol dan biogas
Biji durian kaya glukosa dan polisakarida, menjadikannya substrat ideal untuk penapaian menggunakan Saccharomyces cerevisiae. Penghasilan bioetanol daripada sisa biji durian mampu menghasilkan sehingga 18–22 L etanol/100 kg bahan mentah — alternatif tenaga boleh diperbaharui yang mesra alam.
c. Bioplastik semula jadi
Kanji biji durian boleh digabung dengan gliserol atau serat tumbuhan lain bagi menghasilkan filem bioplastik biodegradable. Filem ini mempunyai ketahanan mekanikal sederhana dan sesuai untuk pembungkus makanan mesra alam.
3. Inovasi Produk Nilai Tambah daripada Isi dan Aril Durian
Isi durian yang tidak memenuhi piawaian pasaran (terlalu masak atau rosak) boleh diproses menjadi produk bernilai tinggi melalui kaedah pengeringan atau penapaian.
a. Serbuk durian dan minuman kesihatan
Kaedah spray-drying menghasilkan serbuk durian dengan aroma stabil, sesuai sebagai bahan perisa dalam minuman tenaga, ais krim atau yogurt. Serbuk ini mengekalkan 70–80% kandungan folat dan vitamin C, menjadikannya komponen utama dalam makanan fungsian.
b. Produk kosmetik dan penjagaan kulit
Minyak aril durian mengandungi tokoferol (vitamin E) dan asid lemak tak tepu yang bermanfaat untuk melembapkan kulit dan melambatkan penuaan. Industri kosmetik semula jadi di Thailand dan Vietnam telah memulakan penghasilan “Durian Seed Oil Cream” untuk pasaran eksport Asia Timur.
4. Arah Pembangunan Industri Durian Lestari
Untuk menjadikan durian sebagai komoditi bioekonomi strategik, pendekatan bersepadu perlu diambil melibatkan petani, pengusaha, dan institusi penyelidikan.
a. Model Biocircular-Green Economy (BCG)
BCG menekankan penggunaan sepenuhnya hasil pertanian tanpa pembaziran — dari ladang ke makmal:
- Buah segar untuk pasaran domestik dan eksport,
- Isi dan aril untuk makanan & kosmetik,
- Biji & kulit untuk tenaga, baja dan bioarang.
b. Penyelidikan dan inovasi
Teknologi pemprosesan seperti fermentasi enzimatik, ekstraksi superkritikal CO?, dan nanoteknologi boleh digunakan untuk mengekstrak sebatian bioaktif durian dengan lebih efisien.
c. Pemerkasaan usahawan tani
Pusat pengumpulan durian boleh dinaik taraf menjadi “mini biohub” bagi memproses sisa kepada produk bernilai tambah — contohnya, minyak biji, tepung durian, dan kompos organik, bagi meningkatkan pendapatan pekebun kecil.
Kesimpulan
Durian bukan lagi sekadar buah bermusim yang dinikmati segar, tetapi telah berubah menjadi sumber bahan mentah pelbagai guna untuk industri masa depan. Melalui inovasi pemprosesan lestari, setiap bahagian buah — daripada kulit hingga biji — boleh dijadikan asas produk berasaskan bio yang menyokong ekonomi hijau.
Pendekatan ini bukan sahaja mengurangkan pembaziran dan pencemaran, malah meletakkan Malaysia dan Asia Tenggara sebagai peneraju industri durian berteraskan bioekonomi, sejajar dengan aspirasi pembangunan mampan dan inovasi agroindustri tropika.
Rujukan
- Khaksar, G., et al. (2024). Durian (Durio zibethinus L.): Nutritional Composition, Pharmacological Implications, Value-Added Products, and Omics-Based Investigations. Horticulturae, 10(342), 1–23.
- Striegel, L., et al. (2018). Durian Fruits Discovered as Superior Folate Sources. Frontiers in Nutrition, 5(114), 1–9.
- Rahman, M. M., & Akter, S. (2022). Properties of Different Varieties of Durian. Journal of Food Science and Technology, 59(3), 482–493.
- FAO (2023). Circular Bioeconomy: Turning Agricultural Waste into Value. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
Kata kunci: durian, sisa pertanian, bioekonomi, pemprosesan lestari, bioplastik, bioetanol, circular economy, Malaysia
