Buah Gac (Momordica cochinchinensis Spreng.) telah lama menjadi sebahagian daripada budaya dan perubatan tradisional masyarakat Asia Tenggara. Walaupun kini dikenali di seluruh dunia sebagai “superfruit” kerana kandungan karotenoid dan antioksidannya yang tinggi, penggunaan Gac sebagai bahan perubatan telah direkodkan sejak ratusan tahun dahulu dalam sistem perubatan tradisional seperti Perubatan Cina, Ayurveda, dan ubat rakyat Vietnam.
Dari aril merahnya yang digunakan untuk merawat rabun malam, hingga bijinya yang digunakan untuk melancarkan peredaran darah, Gac telah menjadi simbol hubungan rapat antara manusia dan alam semula jadi. Kini, sains moden mula mengesahkan banyak daripada kegunaan tradisional ini melalui penyelidikan fitokimia dan farmakologi.
Kegunaan Tradisional dalam Masyarakat Asia
Dalam pelbagai tamadun Asia, hampir semua bahagian tumbuhan Gac — buah, biji, daun dan akar — mempunyai nilai perubatan tersendiri.
| Bahagian tumbuhan | Kaedah penggunaan tradisional | Tujuan perubatan utama |
|---|---|---|
| Aril merah (lapisan isi) | Dimakan segar, dimasak dengan nasi, atau dijadikan minyak | Merawat rabun malam, memperkuat penglihatan, meningkatkan kesuburan |
| Biji (mà m?c mi?t trong Perubatan Cina) | Direbus, dikeringkan atau dijadikan serbuk ubat | Mengurangkan bengkak, rawatan barah payudara, luka, buasir |
| Daun dan batang muda | Direbus untuk mandian herba atau tampalan luka | Merawat kulit gatal, jangkitan kulat dan bisul |
| Akar | Dihaluskan dan diminum dalam kuantiti kecil | Rawatan sakit sendi dan demam panas |
Dalam Perubatan Tradisional Cina (TCM), biji Gac yang dikenali sebagai Mu Bie Zi digambarkan sebagai “herba berdarah panas” yang dapat memecahkan bekuan darah dan mengurangkan bengkak dalaman. Ia digunakan untuk merawat kecederaan trauma, bengkak payudara, serta pendarahan selepas bersalin.
Sementara itu, di Vietnam, minyak aril Gac digunakan secara meluas untuk memulihkan penglihatan pada kanak-kanak yang kekurangan vitamin A, manakala masyarakat Laos dan Thailand menggunakan jus aril untuk menambah tenaga dan memperbaiki kesihatan kulit.
Kandungan Fitokimia Aktif
Kajian moden mengesahkan bahawa keberkesanan perubatan Gac berpunca daripada pelbagai sebatian bioaktif yang terdapat dalam pelbagai bahagian tumbuhannya.
- Aril merah:
Mengandungi karotenoid utama seperti likopena (6,800 µg/g) dan ?-karotena (2,900 µg/g), serta fenolik dan flavonoid. Sebatian ini bertindak sebagai antioksidan yang melindungi sel daripada kerosakan oksidatif dan menyokong kesihatan mata serta kulit. - Biji:
Mengandungi saponin, triterpenoid, alkaloid, dan protein aktif (Momorcharins dan Trypsin Inhibitors) yang menunjukkan aktiviti antikanser, antimikrob dan anti-radang. - Daun dan akar:
Kaya dengan flavonoid dan asid fenolik, yang menyumbang kepada sifat antioksidan dan analgesik, menjelaskan penggunaannya untuk mengurangkan sakit sendi dan keradangan.
Kombinasi pelbagai sebatian ini memberikan Gac spektrum farmakologi yang luas, menjadikannya salah satu tumbuhan paling bernilai dalam etnofarmakologi Asia Tenggara.
Bukti Saintifik terhadap Aktiviti Farmakologi
Penyelidikan moden mula menyokong dakwaan tradisional mengenai manfaat Gac melalui ujian makmal dan kajian biokimia:
? 1. Aktiviti antikanser
Ekstrak biji Gac menunjukkan aktiviti penghambatan terhadap sel kanser payudara (MCF-7) dan kanser hati (HepG2). Protein Momorcharin-1 dan Momorcharin-? didapati mampu menghalang sintesis DNA dalam sel kanser serta mencetuskan apoptosis (kematian sel terkawal).
? 2. Aktiviti anti-radang dan analgesik
Saponin dan flavonoid dalam daun Gac berfungsi menurunkan tahap prostaglandin dan sitokin radang, sekali gus mengurangkan kesakitan serta keradangan otot. Kajian in-vivo mendapati ekstrak metanol daun Gac menurunkan edema kaki tikus yang dirangsang oleh karagenan sebanyak 43% dalam masa 3 jam.
? 3. Aktiviti antimikrob
Ekstrak etanol biji Gac menghalang pertumbuhan bakteria Staphylococcus aureus dan Escherichia coli, serta menunjukkan aktiviti antifungal terhadap Candida albicans. Sifat ini mengesahkan penggunaan tradisionalnya dalam merawat luka dan jangkitan kulit.
Kepentingan Etnobotani dan Konservasi
Nilai etnobotani Gac melangkaui aspek perubatan. Ia juga membawa makna budaya dan sosial dalam masyarakat Asia. Di Vietnam, Gac dikaitkan dengan konsep kesuburan dan kesejahteraan; warna merah buah ini melambangkan tuah dan kehidupan panjang.
Namun, permintaan yang meningkat untuk produk kesihatan dan kosmetik berasaskan Gac kini menimbulkan kebimbangan terhadap eksploitasi berlebihan dan kehilangan habitat liar. Oleh itu, konservasi sumber genetik Gac menjadi penting untuk memastikan keberlanjutan penggunaan etnobotani ini.
Inisiatif seperti penanaman semula varieti liar, pembangunan koleksi germplasm, serta kajian bioteknologi tisu kultur perlu dipertingkat bagi mengekalkan kepelbagaian genetik dan kestabilan bahan aktif.
Prospek Aplikasi Moden
Nilai tradisional Gac kini menjadi asas kepada pembangunan produk moden dalam pelbagai industri:
- Nutraseutikal dan suplemen: Minyak aril Gac dikomersialkan sebagai suplemen untuk kesihatan mata dan kulit.
- Farmaseutikal: Protein aktif daripada biji Gac sedang diuji sebagai agen antikanser dan antivirus.
- Kosmetik: Minyak Gac digunakan dalam losyen, krim anti-penuaan dan pelindung UV semula jadi.
- Makanan kesihatan: Serbuk aril Gac digunakan dalam yogurt, minuman tenaga dan makanan bayi untuk meningkatkan nilai vitamin A.
Perkembangan ini membuktikan bahawa warisan etnobotani bukan sekadar tradisi, tetapi titik permulaan kepada inovasi bioekonomi moden.
Kesimpulan
Buah Gac ialah lambang keindahan hubungan antara tradisi dan sains moden. Daripada penggunaannya sebagai ubat rakyat hingga kepada kajian molekul yang membuktikan keberkesanannya, Gac menunjukkan bagaimana pengetahuan tempatan boleh menjadi asas kepada penemuan saintifik baharu.
Dengan kandungan karotenoid, protein bioaktif dan saponin yang tinggi, Gac bukan sekadar simbol budaya Asia tetapi juga aset kesihatan global. Melindungi dan mengkaji tumbuhan ini bukan hanya soal warisan, tetapi juga soal masa depan kesihatan manusia.
Rujukan
- Pham, T. D., & Nguyen, M. H. (2020). Gac (Momordica cochinchinensis) Fruit and Its Potentiality and Superiority in Health Benefits. Food Research International, 135, 109–117.
- Subramanian, J., et al. (2020). Momordica cochinchinensis Spreng: An Abundant Source of Nutrient, Phytochemicals and Its Pharmacological Activities. Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry, 9(12), 1844–1854.
- Vuong, L. T., & King, J. C. (2003). A Method of Preserving Gac Fruit Oil for Vitamin A Supplementation. Journal of Food Composition and Analysis, 16(3), 333–347.
- Ahmad, N., Ali, M., & Hossain, M. (2023). Phytochemical Composition and Nutritional Evaluation of Momordica cochinchinensis Spreng. Journal of Tropical Agricultural Science, 46(2), 210–220.
Kata kunci: Gac, Momordica cochinchinensis, etnobotani, perubatan tradisional, karotenoid, momorcharin, antioksidan, Asia Tenggara
