Ubi keledek ialah tanaman kontan penting di Malaysia, dan Terengganu merupakan antara pengeluar terbesar [1]. Namun, petani berdepan satu ancaman utama: kumbang lelanas ubi keledek (Cylas formicarius). Perosak ini boleh memusnahkan ubi di ladang dan semasa penyimpanan. Artikel ini merumuskan kajian tentang penanaman ubi keledek dan kaedah kawalan lelanas, termasuk kajian di Terengganu.
Kelebihan Ubi Keledek sebagai Tanaman
Pengeluaran dan pengurusan ubi keledek memerlukan input yang rendah berbanding tanaman ruji lain [2]. Ia boleh tumbuh dalam pelbagai iklim [3], dan penyelidikan kini bertujuan membangunkan genotip yang tahan iklim serta menggalakkan pengeluaran lestari [4].
Ancaman Utama: Kumbang Lelanas
Kumbang lelanas ubi keledek merupakan halangan utama pengeluaran ubi keledek di pelbagai negara. Kerosakan ubi oleh larva lelanas boleh mengurangkan hasil sehingga 100% [5].
Lelanas menyerang batang dan ubi. Kawalan kimia terhad keberkesanannya kerana larva makan di dalam ubi [6].
Kajian di Terengganu
Taburan lelanas: Kajian di lapan daerah Terengganu mendapati ubi keledek rosak daripada varieti oren, putih dan ungu di semua daerah sangat dijangkiti lelanas, dengan Besut mencatatkan bilangan kemunculan lelanas tertinggi. Ini menunjukkan lelanas telah tersebar di seluruh Terengganu [1].
Pengetahuan komuniti: Tinjauan terhadap 240 responden di Terengganu mendapati majoriti (72.92%) mempunyai tahap pengetahuan yang rendah tentang lelanas, yang membawa kepada tahap kesedaran (71.25%) dan amalan (99.58%) yang rendah [1].
Kesan lepas tuai: Kajian ubi keledek dari gerai tepi jalan di Pengkalan Kubur, Besut, mendapati purata 361 ekor lelanas muncul daripada 2 kg ubi keledek rosak sepanjang 66 hari pemerhatian. Ubi yang dijangkiti mengalami kehilangan berat yang jauh lebih tinggi, walaupun kandungan pepejal larut, pH, antosianin dan karotenoid tidak berbeza dengan ketara [7].
Kaedah Kawalan Lelanas
1. Sungkupan dan kulat entomopatogen
Kajian di Malang, Indonesia mendapati penggunaan sungkupan plastik untuk menutup batas bersama kulat Beauveria bassiana [5]:
Lebih berkesan dan cekap daripada racun serangga deltametrin.
Mengurangkan kerugian hasil sehingga 96.76%.
Menghasilkan 17 hingga 26 tan ubi sehektar.
Sungkupan plastik menghalang lelanas bertelur secara fizikal, manakala B. bassiana membunuh telur, larva dan dewasa lelanas [5].
2. Kawalan bersepadu
Kajian lain mendapati gabungan B. bassiana (5 kali), baja organik 3 tan sehektar dan sungkupan plastik menghasilkan 23 tan ubi sehektar, 56% lebih tinggi berbanding amalan biasa petani (10 tan sehektar) [8].
3. Sungkupan jerami
Kajian di Afrika mendapati peningkatan kadar sungkupan mengurangkan jangkitan lelanas dengan ketara dan meningkatkan hasil. Sungkupan 5 tan sehektar mencatatkan jangkitan terendah (kira-kira 12% hingga 13%), berbanding 36% hingga 41% bagi plot tanpa sungkupan [9].
4. Perangkap feromon
Di India, pemasangan perangkap feromon pada kadar satu perangkap bagi setiap 100 m² merupakan rawatan terbaik untuk mengurus lelanas, menghasilkan hasil boleh pasar 14.20 tan sehektar daripada jumlah hasil 16.09 tan sehektar [10].
5. Pembajaan kalium
Kajian di Indonesia mendapati baja kalium pada kadar 125 kg K2O sehektar meningkatkan hasil ubi sebanyak 179% dan mengurangkan ubi dijangkiti lelanas sebanyak 61.6% [11].
6. Varieti tahan
Varieti yang tahan merupakan teknologi kawalan paling berguna. Penilaian ketahanan varieti perlu dianggap sebagai ciri penting semasa melancarkan varieti baharu [12]. Kajian di Ghana mendapati kerosakan lelanas yang teruk boleh menyebabkan kehilangan 7.43 tan sehektar, iaitu 31% daripada hasil yang boleh dicapai [12].
Pengurusan Perosak Bersepadu
Ulasan pengurusan lelanas menyatakan pelbagai strategi termasuk kaedah kultur, kimia, biologi, teknik serangga mandul, pengurusan tanah, perangkap feromon, ketahanan tumbuhan dan pengurusan perosak bersepadu. Pengurusan perosak bersepadu merupakan pendekatan yang paling berkesan dan selamat untuk alam sekitar [6].
Panduan untuk Petani Malaysia
1. Gunakan keratan batang yang bersih daripada pokok yang sihat.
2. Timbus batas dengan baik untuk menutup ubi daripada lelanas, terutamanya semasa musim kering apabila tanah merekah.
3. Gunakan sungkupan jerami atau plastik [5][9].
4. Pasang perangkap feromon untuk memantau dan mengurangkan lelanas [10].
5. Baja kalium secukupnya mengikut keperluan tanah [11].
6. Tuai tepat pada masanya; jangan biarkan ubi terlalu lama di dalam tanah.
7. Musnahkan sisa tanaman dan ubi rosak selepas tuai.
8. Amalkan giliran tanaman untuk memutuskan kitaran hidup lelanas.
9. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, termasuk tempoh tunggu sebelum tuai.
10. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian tentang varieti yang disyorkan dan pengurusan perosak bersepadu.
Pilihan Varieti dan Hasil
Selain ketahanan terhadap lelanas, pilihan varieti juga mempengaruhi hasil. Kajian di Afrika mendapati varieti berisi oren memberi hasil sekurang-kurangnya dua kali ganda berbanding varieti berisi putih yang dibandingkan [13]. Petani wajar menilai hasil, ketahanan dan permintaan pasaran sebelum memilih varieti.
Kesimpulan
Kumbang lelanas merupakan ancaman utama kepada pengeluaran ubi keledek, termasuk di Terengganu, di mana kajian menunjukkan lelanas telah tersebar ke semua daerah dan pengetahuan komuniti tentangnya masih rendah. Gabungan kaedah seperti sungkupan, kulat Beauveria bassiana, perangkap feromon, pembajaan kalium dan varieti tahan dapat mengurangkan kerugian dengan ketara. Pengurusan perosak bersepadu ialah pendekatan terbaik.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat pertanian khusus. Petani perlu merujuk Jabatan Pertanian dan MARDI untuk cadangan yang sesuai dengan kawasan masing-masing.
Rujukan
[1] Mohammad Zarith Zol et al. Distribution of Cylas formicarius (Coleoptera: Brentidae) and assessment of knowledge, attitudes and practices of community towards pests in Terengganu, Malaysia.
[2] S. Neela et al. (2019). Review on nutritional composition of orange?fleshed sweet potato and its role in management of vitamin A deficiency. Food Science & Nutrition. DOI: 10.1002/fsn3.1063.
[3] Yuxin Qin et al. (2022). Nutrition-related health outcomes of sweet potato (Ipomoea batatas) consumption: A systematic review. Food Bioscience. DOI: 10.1016/j.fbio.2022.102208.
[4] Shahidul Islam (2024). Sweetpotatoes [Ipomoea batatas (L.) lam]: the super food of the Next Century? An intensive review on their potential as a sustainable and versatile food source for future generations. CyTA – Journal of Food. DOI: 10.1080/19476337.2024.2397553.
[5] Y. Prayogo et al. (2023). Control measure of sweet potato weevil (Cylas formicarius Fab.) (Coleoptera: Curculionidae) in endemic land of entisol type using mulch and entomopathogenic fungus Beauveria bassiana. Open Agriculture. DOI: 10.1515/opag-2022-0237.
[6] Kyereko Wt et al. (2019). The Major Sweet Potato Weevils; Management and Control: A Review. Entomology, Ornithology & Herpetology: Current Research. DOI: 10.35248/2161-0983.8.218.
[7] N. A. Hashim et al. (2017). The infestation of Cylas formicarius (Fabricius)(Coleoptera: Brentidae) and its effect on postharvestquality of storage sweet potatoes. Unknown Journal.
[8] Y. Prayogo et al. (2022). Integrasi komponen pengendalian hama penggerek ubi jalar (Cylas formicarius Fab.) (Coleoptera: Curculionidae). Jurnal Entomologi Indonesia. DOI: 10.5994/jei.19.1.42.
[9] A. Mansaray et al. (2015). Sweet potato Weevil (Cylas puncticollis) Boheman Infestation: Cultivar Differences and the Effects of Mulching. The Open Entomology Journal. DOI: 10.2174/1874407901509010007.
[10] D. Kumari et al. Management of Sweet Potato Weevil.
[11] Suwarto et al. (2022). Effect of potassium fertilizers doses on the growth, tuber yield, and resistance to weevil infestation of sweet potato on Latosol soil. January 2022. DOI: 10.21475/ajcs.22.16.01.p3375.
[12] D. Akansake et al. (2018). Modeling the impact of sweetpotato weevils on storage root yield. Open Agriculture. DOI: 10.1515/opag-2018-0035.
[13] V. Hagenimana et al. (2001). Enhancing Vitamin A Intake in Young Children in Western Kenya: Orange-Fleshed Sweet Potatoes and Women Farmers Can Serve as Key Entry Points. Food and Nutrition Bulletin. DOI: 10.1177/156482650102200407.
