Kos makanan merupakan perbelanjaan terbesar dalam penternakan ayam, itik, lembu dan kambing. Di Malaysia, sebahagian besar bahan makanan ternakan seperti jagung bijian dan hampas kacang soya diimport. Apabila harga dunia naik atau rantaian bekalan terganggu, penternak tempatan paling terkesan.
Artikel ini meneliti kajian tentang kebergantungan Malaysia kepada makanan ternakan import dan potensi bahan tempatan sebagai alternatif.
Masalah Asas: Ternakan Sendiri, Makanan Diimport
Satu kajian menyatakan pertumbuhan subsektor bukan ruminan (ayam dan babi) ke arah sara diri dalam daging dan telur telah diiringi dengan pengimportan makanan ternakan secara besar-besaran [1]. Industri makanan ternakan Malaysia bergantung kepada import jagung dan hampas kacang soya, kerana industri ayam dan babi hampir sepenuhnya berasaskan diet jagung-soya [2].
Kenaikan harga bahan api dunia dalam beberapa tahun juga telah meningkatkan harga bahan makanan ternakan global [2].
Dalam konteks keselamatan makanan yang lebih luas, import makanan Malaysia hampir berganda dalam tempoh 10 tahun, daripada RM35 bilion kepada RM63 bilion pada 2021 [3]. Malaysia menghadapi cabaran termasuk peningkatan kebergantungan kepada import makanan dan penurunan produktiviti pertanian [3].
Ruminan Pun Terkesan
Bagi ruminan, cabaran utama bukan sahaja kos makanan yang tinggi tetapi juga kekurangannya [4]. Satu kajian menyatakan 95% hampas isirung sawit (PKC) yang dihasilkan di Malaysia dieksport ke negara Kesatuan Eropah untuk industri tenusu mereka [4]. Kira-kira 47% industri lembu di Malaysia diusahakan oleh pekebun kecil dan penternak tradisional, dengan tahap sara diri hanya 24.4% [4].
Kajian lain merekodkan 95.6% hampas isirung sawit secara mekanikal (PKE) dieksport pada 2008, dengan hasil eksport RM990 juta [5].
Bahan Tempatan yang Berpotensi
Selama tiga dekad, penyelidik tempatan telah menilai pelbagai bahan makanan tempatan untuk ransum ayam, termasuk beras makanan ternakan, PKC, beras hancur, dedak, sorgum, ubi kayu, sagu, tepung ikan dan jagung bijian tempatan [1]. PKC, beras makanan ternakan, jagung tempatan dan lemak khas berpotensi menjadi sumber tenaga, manakala tepung ikan tempatan merupakan sumber protein yang menjanjikan [1].
Hasil sampingan sawit. Malaysia mempunyai lebih 4 juta hektar ladang sawit, dan pemprosesan minyak menghasilkan banyak hasil sampingan [2]. Anggaran pada 2008 menunjukkan 2.2 juta tan PKE, 2.2 juta tan enapcemar minyak sawit, 13 juta tan serat buah sawit, 35 juta tan pelepah sawit dan 9 juta tan batang sawit tersedia sebagai makanan ruminan [5].
PKC merupakan sumber tenaga tinggi dan ramuan kos efektif dalam formulasi ransum pelbagai ternakan [6]. Pengeluaran daging lembu dan tenusu menggunakan diet berasaskan PKC lebih ekonomik di bawah sistem tempatan [6].
Azolla. Kajian di Malaysia mengesahkan hasil protein Azolla pinnata antara 20% hingga 30% berat kering, setanding dengan kacang soya [7]. Pengkaji menyatakan azolla berpotensi mengurangkan kos makanan dan kebergantungan kepada import jagung dan soya [7]. Namun, cabaran penanaman termasuk pertumbuhan yang tidak konsisten dan kepekaan terhadap persekitaran [7].
Matlamat Belum Tercapai
Walaupun banyak kajian, matlamat menggantikan import dan mencapai sara diri masih belum tercapai [1]. Pengkaji menyatakan penyelidikan dan pembangunan berskala besar masih diperlukan [1].
Bagi bahan bukan konvensional, masalah juga wujud. Kandungan serat dan tempurung yang tinggi dalam PKC mengehadkan penggunaannya dalam ayam dan akuakultur, walaupun rawatan bioteknologi boleh meningkatkan kadar kemasukan kepada 30% bagi ayam [6].
Perspektif Global
Kajian global mendapati 19% import bijirin, 16% import hampas biji minyak dan 27% import tepung ikan untuk makanan ternakan boleh digantikan dengan hasil sampingan sistem makanan domestik tanpa menjejaskan produktiviti haiwan [8]. Negara pengeluar haiwan berinput tinggi di Asia Timur dan Tenggara menunjukkan potensi tertinggi [8].
Kajian di Kesatuan Eropah pula mendapati 75% hingga 82% pengeluaran lemak dan protein haiwan semasa boleh dikekalkan tanpa import soya, tetapi pengeluaran daging babi dan ayam akan berkurangan [9]. Ini menunjukkan ruminan lebih mudah beralih kepada bahan tempatan berbanding ayam dan babi.
Panduan Praktikal
Kenal pasti bahan tempatan di kawasan anda, seperti dedak, ampas sagu, PKC atau pelepah sawit.
Analisis nutrien bahan sebelum digunakan dalam ransum.
Formulasi ransum dengan bantuan pakar untuk memastikan keseimbangan nutrien.
Mulakan penggantian secara berperingkat dan pantau prestasi ternakan.
Tanam sumber makanan sendiri, seperti rumput, kekacang atau azolla; jika racun perosak diperlukan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Simpan rekod kos dan prestasi setiap kali menukar bahan, supaya penjimatan sebenar dapat dinilai.
Bekerjasama dengan penternak lain untuk membeli atau memproses bahan tempatan secara pukal bagi mengurangkan kos pengangkutan.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang bahan makanan tempatan, serta Jabatan Perkhidmatan Veterinar tentang pemakanan ternakan dan Jabatan Perikanan bagi makanan ikan.
Kesimpulan
Malaysia sangat bergantung kepada jagung dan soya import untuk industri ayam dan babi, manakala sebahagian besar PKC tempatan dieksport. Kajian selama tiga dekad telah mengenal pasti banyak bahan tempatan yang berpotensi, termasuk hasil sampingan sawit, dedak dan azolla, tetapi matlamat sara diri masih belum tercapai. Penyelidikan berskala besar dan sokongan dasar diperlukan untuk memanfaatkan sepenuhnya sumber tempatan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Formulasi makanan ternakan perlu dibuat dengan nasihat pakar pemakanan haiwan atau pegawai veterinar.
Rujukan
[1] M. W. Zahari et al. (2009). RESEARCH AND DEVELOPMENT ON ANIMAL FEED IN MALAYSIA. Unknown Journal. DOI: 10.14334/wartazoa.v19i4.913.
[2] A. R. Alimon (2009). Alternative Raw Materials for Animal Feed. Wartazoa. DOI: 10.14334/wartazoa.v19i3.917.
[3] Zaeidah Mohamed Esa et al. (2023). Feeding the Future: Achieving Food Security in Malaysia Through Trade Mechanism. Journal of Agribusiness Marketing. DOI: 10.56527/jabm.11.2.3.
[4] A. M. Amizi et al. (2012). Oil Palm Fronds (OPF) as potential affordable source of feeds for ruminants small holder farms. Unknown Journal.
[5] Wong Hee Kum et al. (2011). Utilisation of oil palm by-prodUcts as rUminant feed in malaysia. Unknown Journal.
[6] W. Z. Mohamed et al. (2012). Utilization of oil palm co-products as feeds for livestock in Malaysia. Unknown Journal.
[7] Risyawati Mohamed Ismail et al. (2025). Harnessing Azolla pinnata for tropical feed security: Nutritional potential, economic viability, and environmental impact. BIO Web of Conferences. DOI: 10.1051/bioconf/202518601024.
[8] Vilma Sandström et al. (2024). The potential to increase food system resilience by replacing feed imports with domestic food system byproducts. Environmental Research Letters. DOI: 10.1088/1748-9326/ad5ab3.
[9] J. Karlsson et al. (2020). Halting European Union soybean feed imports favours ruminants over pigs and poultry. Nature Food. DOI: 10.1038/s43016-020-00203-7.
