Industri ternakan ayam merupakan salah satu sektor terpenting dalam pengeluaran makanan di Asia Tenggara, termasuk Malaysia dan Indonesia. Namun, cabaran utama yang dihadapi oleh penternak adalah kos makanan ternakan, yang boleh mencapai sehingga 70% daripada jumlah kos pengeluaran.
Kebanyakan makanan ayam bergantung kepada jagung dan kacang soya import, yang bukan sahaja mahal tetapi juga terdedah kepada turun naik harga global. Dalam konteks ini, timbul keperluan mendesak untuk mencari sumber makanan alternatif tempatan yang lebih murah, mudah diperoleh, dan lestari.
Salah satu bahan yang semakin mendapat perhatian ialah sisa ubi kayu (Manihot utilissima Pohl). Kajian menunjukkan bahawa sisa seperti kulit ubi, batang, daun, dan hampas kanji mengandungi komponen nutrien yang boleh dijadikan bahan utama dalam formulasi makanan ayam, sekaligus mengurangkan kebergantungan terhadap jagung.
Komposisi Nutrisi Sisa Ubi Kayu
Sisa ubi kayu merupakan bahan buangan pertanian yang banyak dihasilkan daripada industri kanji, kerepek, dan makanan tradisional. Walaupun dianggap sisa, kandungan nutrisinya sebenarnya sangat berpotensi.
Komposisi Nutrien Utama Sisa Ubi Kayu
| Komponen | Nilai (%) | Keterangan |
|---|---|---|
| Kandungan kanji (karbohidrat) | 60–70 | Sumber tenaga utama untuk ayam pedaging |
| Protein kasar | 4–6 | Lebih rendah daripada jagung tetapi boleh ditingkat melalui fermentasi |
| Serat kasar | 10–14 | Meningkatkan kesihatan usus dan penyerapan nutrien |
| Lemak | 0.5–1.0 | Sumber tenaga tambahan |
| Kalsium (Ca) | 0.3–0.5 | Penting untuk pembentukan tulang dan kulit telur |
| Fosforus (P) | 0.2–0.4 | Menyokong metabolisme tenaga |
Selain itu, sisa ubi kayu juga mengandungi fitokimia semula jadi seperti tanin dan saponin dalam jumlah kecil yang boleh memberi kesan antimikrob dan menstabilkan mikroflora usus ayam.
Cabaran Kandungan Asid Sianida (HCN) dan Kaedah Pengurangan
Masalah utama penggunaan ubi kayu dalam makanan ternakan ialah kehadiran asid sianida (HCN), sebatian toksik yang boleh menyebabkan gangguan metabolik dan menurunkan kadar tumbesaran ayam.
Namun begitu, penyelidikan menunjukkan bahawa kaedah pemprosesan yang sesuai dapat menurunkan kandungan HCN dengan ketara, menjadikan sisa ubi kayu selamat dan sesuai digunakan dalam ransum ternakan.
Kaedah Rawatan Sisa Ubi Kayu untuk Mengurangkan HCN
| Kaedah | Tahap Pengurangan HCN | Penjelasan |
|---|---|---|
| Pengeringan matahari (sun drying) | 40–60% | Penyejatan semula jadi HCN melalui haba dan udara terbuka |
| Perebusan (boiling) | 65–75% | Menghapuskan HCN larut air dalam kulit dan hampas |
| Fermentasi dengan Saccharomyces cerevisiae | 80–90% | Ragi memecahkan glikosida sianogenik kepada sebatian tidak toksik |
| Silase (fermentasi anaerobik) | 70–85% | Menurunkan pH dan menstabilkan bahan organik untuk simpanan jangka panjang |
Antara kaedah tersebut, fermentasi mikroorganisma (biofermentasi) paling berkesan kerana bukan sahaja menurunkan HCN, tetapi juga meningkatkan kandungan protein kasar melalui pertumbuhan mikroba.
Kesan terhadap Prestasi Ternakan Ayam
Beberapa kajian percubaan menunjukkan bahawa penggantian sebahagian jagung dengan sisa ubi kayu tidak menjejaskan prestasi ayam secara signifikan apabila tahap penggunaannya dikawal dan dirawat dengan betul.
Hasil Kajian Eksperimen
| Rawatan | Peratus Penggantian Jagung | Kadar Pertambahan Berat Badan (g/ekor/hari) | Kecekapan Pakan (FCR) |
|---|---|---|---|
| Kawalan (100% jagung) | 0% | 43.2 | 1.85 |
| Ubi kayu kering | 25% | 41.8 | 1.90 |
| Ubi kayu fermentasi | 50% | 43.0 | 1.84 |
| Ubi kayu fermentasi + dedak | 75% | 41.1 | 1.87 |
Keputusan menunjukkan bahawa penggunaan sehingga 50% bahan ganti daripada sisa ubi kayu fermentasi masih mengekalkan prestasi ayam setanding dengan diet jagung penuh. Selain itu, tiada kesan negatif terhadap kesihatan, penghadaman atau warna kulit ayam yang ketara dilaporkan.
Kelebihan Ekonomi dan Alam Sekitar
Penggunaan sisa ubi kayu bukan sahaja memberi faedah kepada penternak, malah menyumbang kepada pengurusan sumber yang lebih mampan.
- Penjimatan kos makanan ternakan
Kos pengeluaran ayam dapat dikurangkan sehingga 15–20% apabila bahan import seperti jagung digantikan dengan sisa ubi kayu tempatan. - Pengurangan sisa pertanian
Malaysia menghasilkan lebih 300,000 tan sisa ubi kayu setahun daripada industri kanji dan kerepek. Penggunaannya dalam sektor ternakan membantu mengitar semula bahan organik dan mengurangkan pencemaran. - Sokongan kepada ekonomi bio-kitaran (Bio-Circular Economy)
Pendekatan ini sejajar dengan dasar pertanian hijau yang menekankan penggunaan penuh hasil tanaman dari akar hingga daun tanpa pembaziran.
Cabaran dan Cadangan
Walaupun potensi sisa ubi kayu tinggi, terdapat beberapa cabaran yang perlu diatasi:
- Variasi kandungan HCN antara varieti dan kawasan penanaman.
- Kekangan teknologi pemprosesan di peringkat ladang kecil.
- Penerimaan industri terhadap bahan alternatif yang belum distandardkan.
Oleh itu, langkah ke hadapan termasuk:
- Menjalankan kajian formulasi optimum dengan gabungan bahan tenaga dan protein.
- Menggalakkan penggunaan teknologi fermentasi komuniti seperti bio-reactor mini di kawasan penanaman ubi kayu.
- Menyediakan garis panduan rasmi DOA atau MARDI untuk penggunaan selamat bahan ini dalam makanan ternakan.
Kesimpulan
Sisa ubi kayu bukan lagi bahan buangan tidak bernilai, tetapi sumber tenaga alternatif yang berpotensi besar untuk industri makanan ayam. Dengan teknik pemprosesan yang betul, kandungan toksin dapat dikurangkan dan nilai nutrien dapat dipertingkatkan.
Dalam jangka panjang, penggunaan bahan tempatan seperti sisa ubi kayu bukan sahaja membantu penternak menjimatkan kos, tetapi juga menyokong transformasi sektor pertanian ke arah kelestarian dan ekonomi bio-kitaran, sejajar dengan aspirasi pertanian moden negara.
Rujukan
- Potensi Sisa Ubi Kayu (Manihot utilissima Pohl) sebagai Sumber Makanan Ayam, 2020.
- Uchegbu, M. C., et al. (2018). Evaluation of Cassava Peel Meal as a Replacement for Maize in Broiler Diets. Nigerian Journal of Animal Science, 20(2), 210–218.
- Sriwahyuni, E., & Wahyono, A. (2021). Effect of Cassava Waste Fermentation on Nutritional Value and Broiler Performance. Tropical Animal Production Research, 24(1), 55–63.
- FAO (2022). Feed Resources for Smallholder Poultry Production in the Tropics. Food and Agriculture Organization.
Kata kunci: ubi kayu, sisa pertanian, makanan ayam, fermentasi, HCN, bioekonomi, pertanian lestari
