Pemakanan merupakan salah satu komponen penting dalam pengurusan ternakan lembu. Secara umum, makanan lembu boleh dibahagikan kepada dua kumpulan utama, iaitu foraj seperti rumput dan jerami, serta makanan pekat atau konsentrat. Pelbagai sumber tempatan dan hasil sampingan industri turut boleh digunakan bagi membantu memenuhi keperluan tenaga dan protein ternakan.
Pemilihan makanan yang sesuai bukan sekadar bergantung kepada jenis bahan makanan yang tersedia. Dokumen ini menunjukkan bahawa sumber makanan lembu merangkumi foraj, silaj, konsentrat tenaga, konsentrat protein dan hasil sampingan industri. Setiap kategori mempunyai fungsi yang berbeza dalam membentuk ransum ternakan.
Foraj sebagai asas makanan lembu
Foraj merupakan antara sumber makanan utama bagi lembu. Ia termasuk rumput segar, jerami dan bahan tanaman lain yang ditanam atau diperoleh daripada kawasan sekitar. Antara contoh yang dinyatakan ialah Guinea grass, CO-3 grass, Gliricidia dan jerami jagung. Fungsi utama kumpulan makanan ini ialah membekalkan serat kepada ternakan.
Walaupun rumput sering dianggap sebagai makanan paling asas untuk lembu, kandungan nutrisinya boleh berbeza mengikut jenis bahan dan kaedah penyimpanan. Kajian yang dirujuk dalam dokumen menunjukkan bahawa silaj daripada campuran rumput tahunan dan kekacang kaya protein mempunyai nilai nutrisi sekitar 9.01 MJ tenaga metabolisme (ME) dan 12.33% protein kasar (CP), lebih tinggi berbanding jerami kering atau haylaj.
Ini menunjukkan bahawa bukan semua sumber foraj mempunyai nilai makanan yang sama. Kaedah pengawetan juga memainkan peranan penting dalam memastikan bekalan makanan dapat disediakan ketika sumber rumput segar berkurangan.
Silaj sebagai makanan yang boleh disimpan
Silaj merupakan bahan makanan yang dihasilkan melalui proses fermentasi bahan tanaman segar. Dalam dokumen ini, silaj jagung dan silaj rumput-kekacang diberikan sebagai contoh. Silaj mempunyai kelebihan dari segi kandungan tenaga serta serat yang boleh dicerna dan boleh menjadi sebahagian daripada strategi penyimpanan makanan ternakan.
Pengawetan foraj dalam bentuk silaj dan jerami kering atau hay amat berguna khususnya ketika musim kekurangan makanan. Dengan adanya bahan makanan yang disimpan, penternak mempunyai pilihan tambahan apabila pengeluaran rumput segar tidak mencukupi.
Konsentrat tenaga dan protein
Selain foraj, makanan pekat atau konsentrat digunakan untuk membantu melengkapkan kandungan tenaga dan protein dalam ransum.
Antara makanan sumber tenaga yang disenaraikan ialah kerang jagung kering, yang mempunyai jumlah nutrien tercerna atau TDN sebanyak 84.2%, bahan dedak yang dinyatakan mempunyai TDN 66.6%, serta molases. Bahan-bahan ini berfungsi sebagai sumber tenaga tempatan untuk lembu potong.
Bagi meningkatkan kandungan protein pula, beberapa bahan seperti kek kelapa, kek kacang soya dan kek minyak biji sawi boleh digunakan. Kek kelapa yang dirujuk dalam dokumen mempunyai kandungan protein kasar sekitar 22.4%.
Pembahagian antara sumber tenaga dan protein ini penting kerana sesuatu bahan makanan tidak semestinya membekalkan semua nutrien pada tahap yang sama. Oleh itu, kombinasi beberapa jenis makanan boleh digunakan untuk menghasilkan ransum yang lebih seimbang.
Potensi sumber makanan tempatan
Salah satu perkara menarik dalam dokumen ini ialah potensi penggunaan sumber tempatan yang mungkin dianggap sebagai bahan sampingan.
Sebagai contoh, batang pisang dan ampas tahu boleh digunakan sebagai bahan makanan pekat untuk lembu. Batang pisang yang dirujuk mempunyai sekitar 87.7% nutrien kering dan 29.4% serat kasar.
Kajian lain yang diringkaskan dalam dokumen turut mengenal pasti beberapa bahan tempatan yang boleh dikategorikan sebagai sumber tenaga, protein dan serat untuk lembu potong. Antaranya ialah bahan berasaskan ubi kayu, dedak, kek kelapa dan tongkol jagung.
Penggunaan bahan tempatan seperti ini boleh memberi lebih banyak pilihan dalam penyediaan makanan ternakan, khususnya apabila bahan makanan konvensional sukar diperoleh atau mempunyai kos yang tinggi.
Hasil sampingan industri sebagai alternatif
Hasil sampingan industri juga mempunyai potensi sebagai sumber makanan lembu. Antara contoh yang disenaraikan dalam dokumen ialah pulp bit gula, dedak gandum, sulingan bijirin dan makanan bekas (former foodstuff). Penggunaan bahan ini boleh menggantikan sebahagian bahan bijirin yang juga sesuai untuk makanan manusia, sekali gus meningkatkan kecekapan penggunaan sumber makanan.
Kajian yang dirujuk dalam dokumen melaporkan bahawa penggantian sehingga 55% bijirin dengan makanan bekas dan kulit kacang koko tidak menjejaskan kesihatan atau pengeluaran susu lembu pada awal laktasi.
Selain itu, gabungan makanan bekas dengan sulingan gandum dilaporkan meningkatkan pengeluaran susu tanpa memberikan kesan negatif terhadap penghadaman serat atau kesihatan rumen.
Penemuan ini menunjukkan bahawa hasil sampingan tertentu berpotensi digunakan dengan lebih strategik dalam formulasi makanan ternakan.
Bagaimana pula dengan jerami padi?
Jerami padi merupakan bahan yang mudah diperoleh di banyak kawasan pertanian dan boleh tersedia sepanjang tahun. Namun begitu, dokumen ini menegaskan bahawa nilai nutrisinya sangat rendah. Oleh sebab itu, jerami padi mungkin memerlukan rawatan seperti urea-molases atau enzim biologi sebelum digunakan dengan lebih berkesan sebagai bahan makanan ternakan.
Hal ini menunjukkan bahawa ketersediaan sesuatu bahan sahaja tidak bermakna bahan tersebut mempunyai nilai nutrien yang mencukupi. Kualiti makanan masih perlu diberikan perhatian.
Ransum campuran dan makanan kecemasan
Bagi lembu tenusu, dokumen turut menyebut penggunaan ransum campuran penuh atau Total Mixed Ration (TMR) serta blok makanan lengkap atau Complete Feed Block (CFB) sebagai pendekatan dalam menyeimbangkan makanan ternakan.
Dalam keadaan kecemasan atau bencana alam pula, bahan seperti daun pokok, pucuk tebu dan ampas tebu boleh digunakan sebagai makanan sokongan untuk ternakan.
Hay alfalfa pula dilaporkan sebagai makanan tambahan yang paling diterima oleh lembu potong di kawasan komunal yang dikaji, diikuti oleh jerami jagung.
Kesimpulan
Secara keseluruhannya, makanan lembu bukan hanya terdiri daripada rumput. Terdapat pelbagai pilihan yang merangkumi foraj, silaj, konsentrat tenaga, konsentrat protein, hasil sampingan industri serta beberapa sumber makanan sokongan. Pemilihan sesuatu bahan bergantung kepada ketersediaan tempatan, kos dan tahap pengeluaran ternakan yang ingin dicapai.
Penggunaan sumber tempatan dan hasil sampingan juga membuka ruang untuk mempelbagaikan bahan makanan ternakan. Namun, kandungan nutrien setiap bahan perlu difahami supaya bahan yang tinggi serat tetapi rendah nutrien, contohnya jerami padi, tidak dianggap setara dengan bahan yang mempunyai nilai tenaga atau protein lebih tinggi.
Pendekatan yang lebih baik adalah melihat makanan lembu sebagai satu sistem ransum, iaitu gabungan beberapa bahan yang masing-masing mempunyai fungsi tersendiri. Dengan cara ini, sumber foraj boleh menyediakan serat, konsentrat membantu membekalkan tenaga dan protein, manakala silaj serta hasil sampingan menjadi pilihan tambahan dalam pengurusan bekalan makanan.
Sumber Rujukan
Devri, A. N., Santoso, H., & Muhfahroyin, M. (2020). Manfaat batang pisang dan ampas tahu sebagai pakan konsentrat ternak sapi. BIOLOVA.
Dydykina, A., Nakonechny, A., Volkova, N., & Vyazminov, A. (2025). Quality Analysis of Farm-Made Feeds. Dairy Industry.
Gadberry, S. (2020). Alternative Feeds for Beef Cattle FSA3047.
Huda, T., Agus, A., Noviandi, C., Andarwati, S., & Astuti, A. (2024). Analysis of the Nutritional Quality of Local Feed Ingredients Commonly Used in the Concentrate Formula for Beef Cattle Feedlots in Indonesia. Buletin Peternakan.
Hussain, J., Saharia, J., Talukdar, P., Saikia, A. K., & Barman, K. C. (2023). Feeding Management of Dairy Animals During Lean Season and Natural Calamities. Acta Scientific Agriculture.
Karlsson, J., Spörndly, R., Lindberg, M., & Holtenius, K. (2018). Replacing human-edible feed ingredients with by-products increases net food production efficiency in dairy cows. Journal of Dairy Science, 101(8), 7146–7155.
Karlsson, J., Lindberg, M., Åkerlind, M., & Holtenius, K. (2020). Whole-lactation feed intake, milk yield, and energy balance of Holstein and Swedish Red dairy cows fed grass-clover silage and 2 levels of byproduct-based concentrate. Journal of Dairy Science.
Kumara, S. N., Parkinson, T., Laven, R., Waghorn, G., Pushpakumara, A., & Donaghy, D. (2022). A Nutritional Investigation of Major Feed Types and Feed Rations Used in Medium-Scale Dairy Production Systems in Sri Lanka. Animals, 12.
Mammi, L., et al. (2022). Combined Inclusion of Former Foodstuff and Distiller Grains in Dairy Cows Ration: Effect on Milk Production, Rumen Environment, and Fiber Digestibility. Animals, 12.
Monkwe, T. R., Gxasheka, M., & Gunya, B. (2023). Identification of the feed supplements commonly utilised by communal beef cattle farmers during the dry season at Ga-Matlala, Limpopo province. Pastoralism, 13, 1–9.
Reiche, A., Tretola, M., Eggerschwiler, L., Pinotti, L., & Dohme-Meier, F. (2025). Former food and cocoa bean shells in early-lactating cows on a herbage-based diet: effects on ruminal fermentation and blood metabolites. Animal, 19(4), 101477.
Wang, L., Zhang, Z., & Xiao, D. (2023). Research Progress of Biological Feed in Beef Cattle. Animals, 13.
Keyword: makanan lembu, makanan ternakan, foraj, rumput lembu, makanan pekat, konsentrat lembu, silaj, silaj jagung, protein kasar, tenaga metabolisme, TDN, kek kelapa, jerami padi, batang pisang, ampas tahu, hasil sampingan pertanian, makanan bekas, ransum lembu, TMR, blok makanan lengkap, makanan lembu potong, makanan lembu tenusu, nutrisi ternakan, sumber makanan tempatan
