Malaysia merupakan antara pengeluar minyak sawit terbesar dunia. Setiap tan minyak yang dihasilkan meninggalkan pelbagai hasil sampingan seperti hampas isirung sawit (PKC), pelepah, batang dan enapcemar minyak sawit. Bagi penternak lembu dan kambing, bahan ini berpotensi menjadi sumber makanan murah dan mudah didapati sepanjang tahun.
Artikel ini meneliti kajian tentang nilai pemakanan dan penggunaan hasil sampingan sawit dalam pemakanan ruminan.
Hasil Sampingan Utama
Beberapa hasil sampingan industri sawit boleh digunakan sebagai makanan ternakan, termasuk pelepah sawit (OPF), batang sawit (OPT), serat buah sawit (PPF), tandan kosong (EFB), PKC dan efluen kilang minyak sawit (POME) [1].
Kajian MARDI memberikan nilai pemakanan bagi bahan ini [2]:
| Bahan | Jumlah nutrien tercerna (TDN) | Tenaga metabolik (ME, MJ/kg) | Kualiti |
|---|---|---|---|
| PKE | 75.8% | 11.13 | Tinggi |
| Enapcemar minyak sawit | 62.5% | 8.37 | Sederhana |
| Batang sawit | — | 5.95 | Rendah (sumber serat) |
| Pelepah sawit | — | 5.65 | Rendah (sumber serat) |
| Serat buah sawit | 27.8% | 4.21 | Rendah |
[2]
Hampas Isirung Sawit (PKC)
PKC digunakan sebagai makanan untuk penggemukan dan tenusu kerana ia sumber protein, tenaga, vitamin dan mineral [3]. Komposisi kimianya berbeza mengikut jenis buah, sumber sampel dan kaedah pengekstrakan minyak [3].
Meta-analisis 51 kajian. Analisis terhadap lembu, kambing dan bebiri dalam kurungan mendapati kemasukan PKC mempunyai kesan berbeza terhadap pengambilan dan kecernaan kebanyakan nutrien antara spesies, kecuali protein kasar [4]. Pertambahan berat badan harian menurun pada kadar yang sama bagi ketiga-tiga spesies apabila kadar PKC meningkat [4].
Kadar optimum. Meta-analisis lain mengenal pasti kadar optimum PKC sekitar 106 g/kg bahan kering bagi ruminan kecil dan 115 g/kg bagi kambing berdasarkan pertambahan berat harian [5]. Kadar berlebihan boleh menjejaskan penggunaan nutrien secara keseluruhan, walaupun PKC kurang enak dimakan [5].
Kualiti daging. Peningkatan tahap PKC tidak memberi kesan signifikan terhadap tingkah laku makan, penggunaan nitrogen, metabolit darah atau sifat fizikokimia otot [6]. PKC juga tidak mengubah warna daging [6].
Kecernaan bagi ruminan kecil. Meta-analisis 14 kajian mendapati PKC tidak menjejaskan kecernaan bahan kering, bahan organik dan protein kasar secara signifikan, kecuali kecernaan lemak kasar [7].
Had PKC
Satu ulasan menyatakan kecernaan PKC terjejas apabila ditambah pada tahap tinggi dalam diet [3]. Bagi kambing dan bebiri, kontaminasi tempurung dan tahap kuprum yang tinggi dalam PKC perlu diambil kira [8].
Pelepah Sawit
Pelepah sawit telah digunakan secara meluas sebagai sumber serat dan komponen ransum lengkap kerana kuantitinya yang besar dan tersedia sepanjang tahun [2]. Kadar kemasukan optimum ialah 30%, dan lembu yang diberi diet berasaskan pelepah boleh mencapai pertambahan berat 600 hingga 850 g sehari [2].
Ulasan lain menyatakan kadar disyorkan ialah 50% bagi lembu pedaging dan 30% bagi lembu tenusu dan kambing dalam ransum campuran lengkap [9]. Walaupun tenaganya rendah dan protein kasarnya hanya 4.7%, pelepah boleh dianggap boleh diharap kerana bekalannya berterusan [9].
Memperbaiki pelepah. Meta-analisis 25 kajian mendapati pemprosesan meningkatkan kandungan protein kasar dan mengurangkan lignin dalam pelepah [10]. Pemprosesan kimia paling berkesan mengurangkan lignin [10].
Batang Sawit dan Bahan Lain
Batang sawit yang disilajkan menghasilkan pertambahan berat yang agak baik, kira-kira 0.7 kg sehari bagi lembu pedaging pada tahap 30% hingga 40% [1]. Serat buah sawit pula mempunyai kecernaan rendah, menghadkan kemasukan kepada kurang daripada 20% [1]. POME boleh digabungkan dengan PKC dan pelepah untuk menyediakan ransum lengkap yang kos efektif [1].
Kajian in vitro mendapati diet asas pelepah dan PKC yang ditambah ampas sagu dan pepejal dekanter meningkatkan fermentasi rumen dan biojisim mikrob [11]. Kajian lain mendapati campuran makanan dengan 30% Mucuna bracteata menghasilkan pertambahan berat tertinggi pada lembu, iaitu 0.97 kg sehari [12].
Integrasi Sawit-Ternakan
Penggunaan hasil sampingan sawit menyokong integrasi ternakan dalam ladang sawit. Kajian di Indonesia menganggarkan hasil sampingan sawit dari satu kawasan ladang boleh menyokong 12,365 ekor lembu pedaging setahun [12]. Namun, hasil sampingan berserat tinggi tidak dapat memenuhi keperluan tenaga untuk pertumbuhan tinggi dan laktasi kambing dan bebiri [8].
Panduan Praktikal
Gunakan PKC sebagai sumber tenaga dan protein pada kadar sederhana, bukan sebagai makanan tunggal.
Gunakan pelepah sebagai sumber serat, dicincang atau disilajkan.
Seimbangkan ransum dengan sumber protein lain seperti kekacang.
Perkenalkan bahan baharu secara berperingkat untuk mengelakkan gangguan pencernaan.
Pantau kesihatan ternakan, terutamanya kambing dan bebiri yang sensitif kepada kuprum.
Elakkan pelepah daripada kawasan yang baru disembur racun; gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, termasuk tempoh selamat.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI serta Jabatan Perkhidmatan Veterinar tentang formulasi ransum ruminan.
Kesimpulan
Hasil sampingan sawit, terutamanya PKC dan pelepah, merupakan sumber makanan ruminan yang penting di Malaysia. PKC bernilai tenaga tinggi dan tidak menjejaskan kualiti daging pada kadar optimum, manakala pelepah menyediakan sumber serat yang berterusan. Namun, kadar berlebihan PKC boleh mengurangkan pertambahan berat, dan bahan berserat tinggi tidak mencukupi sebagai makanan tunggal. Formulasi ransum yang seimbang adalah kunci kejayaan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Formulasi makanan ternakan perlu dibuat dengan nasihat pakar pemakanan haiwan atau pegawai veterinar.
Rujukan
[1] W. Z. Mohamed et al. (2012). Utilization of oil palm co-products as feeds for livestock in Malaysia. Unknown Journal.
[2] Wong Hee Kum et al. (2011). Utilisation of oil palm by-prodUcts as rUminant feed in malaysia. Unknown Journal.
[3] A. Abdeltawab et al. (2018). Utilization of Palm Kernel Cake as a Ruminant Feed for Animal: A Review. Asian Journal of Biological Sciences. DOI: 10.3923/ajbs.2018.157.164.
[4] Julián Andrés Castillo Vargas et al. (2025). Effects of Palm Kernel Cake on Nutrient Utilization and Performance in Confined Cattle, Sheep and Goats: A Comparative Meta-Analytical Approach. Animals : an Open Access Journal from MDPI. DOI: 10.3390/ani15182764.
[5] F. Fhonna et al. (2026). Optimal inclusion levels of palm kernel cake in diets for large and small ruminants: a meta-analysis. Open Agriculture. DOI: 10.1515/opag-2025-0481.
[6] F. Fhonna et al. (2025). Palm kernel cake impact on ruminant physiology, feeding behavior, and muscle physicochemical traits: A meta-analysis. F1000Research. DOI: 10.12688/f1000research.163447.1.
[7] F. Fhonna et al. (2025). The role of feeding palm kernel cake on nutrient digestibility in small ruminants: A meta-analysis. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/1476/1/012002.
[8] S. Ginting et al. (2019). Nutritional Support for Small Ruminant Development Based on Oil Palm By-products. Indonesian Bulletin of Animal and Veterinary Sciences. DOI: 10.14334/wartazoa.v28i4.1919.
[9] A. M. Amizi et al. (2012). Oil Palm Fronds (OPF) as potential affordable source of feeds for ruminants small holder farms. Unknown Journal.
[10] M. Rahmadani et al. (2026). Upgrading the feeding value of oil palm fronds for ruminants through processing: Evidence from a meta-analysis of in vitro and in vivo studies. Veterinary and Animal Science. DOI: 10.1016/j.vas.2026.100711.
[11] D. Yulistiani et al. (2026). Potential of oil palm by-products supplemented with sago bagasse and solid decanter as basal diet for beef cattle feeding: Evidence from in vitro evaluation. Chilean journal of agricultural research. DOI: 10.4067/s0718-58392026000200212.
[12] C. Hanum (2023). The Potential of Oil Palm Plantation Byproducts as Feed for Beef Cattle. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/1286/1/012035.
