Pemakanan merupakan antara faktor paling penting dalam menentukan pertumbuhan, kesihatan dan kecekapan pengeluaran ayam. Berdasarkan dokumen ini, makanan ayam boleh dibahagikan kepada beberapa kumpulan utama, iaitu pakan konvensional, pakan komersial berformulasi dan pakan alternatif daripada hasil sampingan pertanian, sumber protein haiwan, serangga serta bahan tempatan.
Pemilihan makanan pula tidak boleh dilakukan secara rawak. Jenis makanan perlu disesuaikan dengan umur ayam, tahap pertumbuhan, objektif pengeluaran dan bahan yang tersedia di kawasan penternakan.
Jagung dan soybean meal masih menjadi asas makanan ayam
Jagung kuning dan soybean meal merupakan dua bahan makanan yang paling lazim digunakan dalam industri ayam.
Jagung banyak digunakan sebagai sumber tenaga, manakala soybean meal menjadi salah satu sumber protein utama. Kedua-duanya popular kerana mempunyai kandungan nutrien yang baik dan mudah digunakan dalam formulasi makanan.
Namun, kebergantungan yang tinggi terhadap jagung dan soybean meal mempunyai kelemahan. Dokumen menyatakan bahawa kos pengeluaran boleh meningkat, selain wujud persaingan dengan penggunaan bahan yang sama sebagai makanan manusia.
Makanan komersial diformulasi mengikut umur
Makanan komersial mempunyai kelebihan kerana kandungan nutriennya disusun mengikut keperluan ayam pada peringkat pertumbuhan tertentu.
Dalam dokumen, makanan ayam pedaging dibahagikan kepada dua fasa utama:
Starter: 0–21 hari
Finisher: 22–42 hari.
Komposisi nutrien bagi kedua-dua fasa berbeza kerana anak ayam yang sedang membesar mempunyai keperluan yang tidak sama dengan ayam yang hampir mencapai berat pasaran.
Pakan komersial turut mengandungi premix vitamin dan mineral untuk membantu mengurangkan risiko kekurangan nutrien.
Mengapa makanan alternatif semakin penting?
Kos bahan makanan merupakan antara komponen penting dalam penternakan ayam. Oleh sebab itu, banyak penyelidikan cuba mencari bahan alternatif yang dapat menggantikan sebahagian jagung dan soybean meal.
Antara sumber alternatif yang dinyatakan ialah:
- hasil sampingan agroindustri,
- sumber protein haiwan,
- makanan berasaskan serangga,
- bijirin alternatif,
- ubi,
- serta bahan tempatan mengikut ekologi.
Tujuan utama bukan semestinya menggantikan makanan konvensional sepenuhnya, tetapi mengurangkan kos dan pergantungan terhadap bahan yang bersaing dengan makanan manusia.
Dedak padi, hampas sawit dan hampas kopi
Hasil sampingan pertanian boleh dimanfaatkan dalam diet ayam.
Dokumen menyenaraikan dedak padi, hampas kelapa sawit dan hampas kopi sebagai contoh bahan alternatif.
Namun, bahan-bahan ini perlu digunakan secara sederhana kerana kandungan serat yang tinggi boleh mengurangkan kecekapan makanan.
Ini penting kerana sistem pencernaan ayam mempunyai keupayaan yang lebih terhad untuk mencerna bahan berserat tinggi berbanding haiwan ruminan.
Sumber protein haiwan
Beberapa bahan berasaskan haiwan turut digunakan sebagai sumber protein.
Antara contoh yang disebut ialah makanan ikan, makanan serangga dan makanan bulu.
Bahan ini mempunyai kelebihan kerana tidak bersaing secara langsung dengan makanan manusia dan dalam keadaan tertentu boleh menjadi sumber protein yang lebih murah.
Namun, formulasi perlu mengambil kira kandungan asid amino, kecernaan dan keseimbangan nutrien keseluruhan.
Serangga sebagai makanan ayam
Salah satu alternatif paling menarik ialah makanan berasaskan serangga.
Dokumen menyebut tiga contoh utama:
black soldier fly, mealworm dan housefly.
Makanan serangga dilaporkan mempunyai kandungan asid amino penting yang tinggi. Eksoskeleton serangga pula mengandungi kitin yang dikaitkan dengan rangsangan terhadap sistem imun ayam.
Ini menjadikan serangga sebagai salah satu sumber protein alternatif yang semakin mendapat perhatian dalam industri makanan ternakan.
Sorgum, milet dan ubi keledek sebagai sumber tenaga
Selain protein, sumber tenaga alternatif juga penting.
Dokumen menyenaraikan sorgum, milet, gandum dan ubi keledek sebagai bahan yang boleh digunakan untuk menggantikan sebahagian jagung.
Kesesuaian setiap bahan bergantung kepada kandungan tenaga, protein, serat, faktor antinutrisi dan tahap penggunaannya dalam formulasi.
Bahan makanan tempatan bergantung kepada ekologi
Sumber makanan ayam tidak semestinya sama di semua kawasan.
Di kawasan tanah tinggi, bahan seperti kocho, akar keladi dan barli digunakan, manakala kawasan tanah rendah lebih banyak menggunakan jagung dan ubi keledek.
Ini menunjukkan bahawa sistem pemakanan ayam boleh disesuaikan dengan sumber yang tersedia secara tempatan.
Pendekatan ini berpotensi mengurangkan kos pengangkutan dan meningkatkan penggunaan sumber tempatan.
Cabaran utama makanan alternatif: faktor antinutrisi
Walaupun bahan alternatif mempunyai banyak potensi, penggunaannya mempunyai batas.
Dokumen menyatakan bahawa sesetengah bahan mempunyai kandungan non-starch polysaccharides atau NSP yang boleh meningkatkan kelikatan dalam usus kecil ayam.
Keadaan ini boleh mengurangkan pencernaan dan penyerapan nutrien.
Sebab itulah bahan alternatif tidak boleh digunakan dalam kuantiti tinggi tanpa memahami sifat pemakanannya.
Fermentasi boleh meningkatkan nilai makanan
Salah satu strategi untuk mengurangkan masalah antinutrisi ialah fermentasi keadaan pepejal atau solid-state fermentation.
Dokumen menyatakan bahawa fermentasi dan penggunaan enzim boleh mengurangkan faktor antinutrisi serta meningkatkan kecernaan nutrien.
Ini bermaksud bahan yang pada asalnya kurang sesuai boleh menjadi lebih bernilai selepas diproses.
Pendekatan tersebut sangat menarik untuk hasil sampingan pertanian yang murah tetapi mempunyai kandungan serat atau faktor antinutrisi yang tinggi.
Bagaimana pula dengan ayam kampung?
Ayam kampung dan baka tempatan lazimnya mempunyai sistem pemakanan yang lebih fleksibel.
Dokumen menyebut bahawa ayam kampung dan baka KUB di Indonesia sering diberi makanan seperti jagung, dedak padi dan sisa makanan rumah tangga.
Namun, pemakanan tradisional tidak semestinya menghasilkan pertumbuhan optimum jika diet tidak seimbang.
Campuran 50% makanan komersial + 50% jagung
Satu dapatan yang menarik dalam dokumen ialah kajian terhadap ayam KUB.
Ayam yang menerima diet 50% makanan komersial dan 50% jagung menghasilkan berat akhir tertinggi berbanding ayam yang hanya menerima jagung atau dedak padi sahaja.
Dapatan ini menunjukkan bahawa campuran makanan tempatan dengan makanan komersial boleh menghasilkan keseimbangan yang lebih baik antara kos dan prestasi.
Dedak campuran lebih baik daripada beras atau jagung sahaja
Dalam kajian terhadap ayam Bangkok, makanan BR atau dedak campuran menghasilkan pertumbuhan yang lebih baik berbanding pemberian beras atau jagung sahaja.
Ini sekali lagi menunjukkan bahawa diet campuran lazimnya lebih baik daripada bergantung kepada satu bahan makanan sahaja.
Terlalu banyak bahan berserat boleh menurunkan prestasi
Dokumen menegaskan bahawa pencampuran bahan alternatif pada kadar sederhana boleh mengekalkan atau meningkatkan kecekapan makanan, terutama jika disokong dengan fermentasi dan enzim.
Sebaliknya, penggunaan bahan berserat dalam kadar terlalu tinggi boleh mengurangkan kecekapan makanan dan meningkatkan risiko tekanan metabolik.
Jadi, prinsip pentingnya ialah bahan murah tidak semestinya menjadi makanan yang murah jika prestasi ayam jatuh terlalu banyak.
Ringkasan jenis makanan ayam
| Kategori | Contoh | Fungsi / Catatan |
|---|---|---|
| Pakan konvensional | Jagung, soybean meal | Sumber tenaga dan protein utama |
| Pakan komersial | Starter, finisher | Nutrien seimbang mengikut umur |
| Hasil sampingan | Dedak padi, hampas sawit, hampas kopi | Murah tetapi perlu kawal serat |
| Protein haiwan | Makanan ikan, makanan serangga | Sumber protein |
| Tenaga alternatif | Sorgum, milet, gandum, ubi keledek | Boleh ganti sebahagian jagung |
| Bahan tempatan | Kocho, akar keladi, barli | Bergantung kepada kawasan |
Jadi, makanan mana yang terbaik?
Berdasarkan dokumen ini, tiada satu bahan makanan tunggal yang boleh dianggap terbaik untuk semua keadaan.
Pakan komersial mempunyai kelebihan dari segi keseimbangan nutrien. Jagung dan soybean meal kekal sebagai bahan utama, tetapi kosnya mendorong penggunaan bahan alternatif.
Strategi yang lebih praktikal ialah menggunakan campuran bahan yang seimbang, disesuaikan dengan umur ayam, sumber tempatan dan objektif pengeluaran.
Bahan alternatif boleh mengurangkan kos, tetapi perlu dikawal daripada segi kadar pencampuran, kandungan serat dan faktor antinutrisi.
Kesimpulan
Makanan ayam boleh datang daripada pelbagai sumber, daripada jagung dan soybean meal sehingga dedak padi, hampas sawit, sorgum, ubi keledek, makanan ikan dan makanan serangga.
Pakan komersial menyediakan nutrien yang lebih konsisten, manakala bahan alternatif menawarkan peluang mengurangkan kos dan menggunakan sumber tempatan.
Namun, penggunaan bahan alternatif perlu dilakukan secara sederhana dan sebaiknya disokong dengan pemprosesan seperti fermentasi atau penambahan enzim apabila perlu.
Secara keseluruhannya, dokumen ini menunjukkan bahawa diet ayam yang baik bukan bergantung kepada satu bahan, tetapi kepada keseimbangan tenaga, protein, vitamin, mineral dan kecernaan mengikut peringkat pertumbuhan ayam.
Kata Kunci
makanan ayam, pakan ayam, ayam kampung, ayam pedaging, broiler, jagung, soybean meal, dedak padi, hampas kelapa sawit, makanan serangga, black soldier fly, mealworm, housefly, makanan ikan, sorgum, milet, ubi keledek, pakan komersial, starter, finisher, makanan alternatif, fermentasi makanan ayam, enzim makanan ternakan, faktor antinutrisi, kecekapan makanan, pemakanan ayam, diet ayam
Sumber Rujukan
Alshelmani, M. I., Abdalla, E., Kaka, U., & Basit, M. A. (2021). Nontraditional feedstuffs as an alternative in poultry feed. Advances in Poultry Nutrition Research.
Babatunde, O., Park, C., & Adeola, O. (2021). Nutritional potentials of atypical feed ingredients for broiler chickens and pigs. Animals, 11.
Bekele, B. (2020). Reviewing locally available chicken feed resources at different agro-ecologies and formulating according to growth stage of chicken. Journal of Aquaculture & Livestock Production.
Elahi, U., et al. (2022). Insect meal as a feed ingredient for poultry. Animal Bioscience, 35, 332–346.
Munthe, R. D., Nanda, A. A., Lubis, F. P., & Hasibuan, F. (2023). Pengaruh jenis pakan terhadap kualitas dan pertumbuhan anak ayam kampung. MASALIQ.
Nnadozie, A. D. (2025). Comparative evaluation of different commercial feeds on the growth performance of broiler chickens in Federal Capital Territory, Abuja, Nigeria. International Journal of Integrative Research.
Oktariansyah, Y., & Kamal, M. (2026). Alternative feed use in poultry chickens: Impacts on feed efficiency and physiological parameters—A systematic literature review. Journal of Natural Sciences.
Oktariansyah, Y., Cahyani, R., & Masito, M. (2025). Feed efficiency and growth modeling of KUB chicken: A comparison between commercial and alternative feeds. Journal of Natural Sciences.
Olukomaiya, O., Fernando, C., Mereddy, R., Li, X., & Sultanbawa, Y. (2019). Solid-state fermented plant protein sources in the diets of broiler chickens: A review. Animal Nutrition, 5, 319–330.
Rahmadina, R. (2019). Growth of Bangkok chicken (Gallus sp.) with differences in food types. KLOROFIL: Jurnal Ilmu Biologi dan Terapan.
Saleh, A., et al. (2025). Alternative feed ingredients for yellow corn and soybean meal in poultry. Annals of Animal Science, 26, 237–251.
