Pengenalan
Buah-buahan bukan sekadar sumber makanan dan pendapatan kepada masyarakat Melayu. Sejak dahulu, pokok dan buah hadir dalam pantun, peribahasa, cerita lipur lara dan hikayat sebagai lambang nilai, sindiran dan pengajaran. Peribahasa seperti “mendapat durian runtuh” dan “bagai pinang dibelah dua” masih digunakan secara meluas hingga kini (pengetahuan am). Memahami kedudukan buah dalam budaya membantu mempromosikan buah tempatan sebagai warisan.
Artikel ini berasaskan ulasan bertajuk “A Review of the Elements of Nature and the Malay Cultural Landscape through Malay Literature” (Mohd Amirul Hussain et al., 2020) yang diterbitkan dalam Sustainability. Objektifnya ialah mengenal pasti elemen dan komponen landskap budaya Melayu serta aspek metaforanya seperti yang tercermin dalam kesusasteraan Melayu, dan kajian ini merujuk kepada landskap budaya orang Melayu di Malaysia. Ulasan ini dilengkapi oleh kajian istilah botani dalam cerita lipur lara (Suriati Zakaria et al., 2024), analisis konsep durian dalam peribahasa Melayu (Akramova, 2026), kajian tumbuhan dalam Hikayat Raja Banjar dari Indonesia (Rafiek, 2015), dan kajian makan serta makanan dalam kesusasteraan Melayu (Suhaila Mohamed dan Shaiful Bahri Md Radzi, 2015). Perlu dinyatakan awal bahawa tiada kajian dalam carian ini yang memberi tumpuan khusus kepada buah dalam hikayat; bukti yang ada bersifat kualitatif dan meliputi tumbuhan serta alam secara umum.
Sorotan Kajian Lepas
Kajian landskap budaya sering bertitik tolak daripada hubungan antara warisan, ingatan dan identiti. Moore et al. (2007) dalam monograf Heritage, Memory and the Politics of Identity mengumpulkan perspektif baharu tentang landskap budaya.
Dalam konteks Melayu, Mohd Amirul Hussain et al. (2020) merujuk kepada beberapa kajian tempatan. Nor Atiah Ismail et al. (2015) meneliti ciri kampung Melayu menggunakan Teori Pemprosesan Maklumat bagi memahami mengapa landskap desa begitu dirindui oleh mereka yang tinggal jauh daripadanya.
Dari sudut nilai dan pemikiran, Hashim Musa et al. (2012) menelusuri warisan keperibadian sosial orang Melayu yang tersemai dalam “hati budi” dan terjelma dalam budi pekerti, bahasa, nilai, norma dan ilmu. Akmal (2015) pula membincangkan kebudayaan Melayu Riau melalui pantun, syair dan gurindam, termasuk Gurindam Dua Belas karangan Raja Ali Haji. Pantun khususnya sering menggunakan imej buah dan tumbuhan dalam pembayang (pengetahuan am).
Abstrak ulasan utama menekankan bahawa kesusasteraan Melayu, termasuk manuskrip Melayu lama, hikayat dan puisi Melayu, berasaskan kepercayaan, pemikiran dan budaya masyarakat Melayu, yang dizahirkan secara ketara atau tidak ketara melalui persekitaran gaya hidup tradisional dan simbolisme tempat.
Dapatan Utama
Alam sebagai asas landskap budaya. Mohd Amirul Hussain et al. (2020) menggunakan analisis dokumen terhadap empat jenis kesusasteraan Melayu dan memperoleh maklumat tentang elemen landskap budaya Melayu yang menerangkan sifat, fungsi dan persamaan aspek tersebut melalui simbolisme. Ulasan ini menyimpulkan bahawa landskap budaya Melayu yang sistematik telah wujud lama di seluruh Alam Melayu, dan elemennya boleh dijadikan garis panduan untuk pereka landskap budaya Melayu.
Istilah botani tidak dipilih secara sembarangan. Suriati Zakaria et al. (2024) mendapati penggunaan istilah botani dalam tradisi lisan banyak berkait dengan kegunaannya dalam kehidupan masyarakat Melayu, dan pemilihannya mencerminkan budaya masyarakat itu sendiri. Kajian kualitatif ini menyenaraikan istilah botani dalam teks cerita lipur lara terpilih bersama padanan istilahnya, kemudian menganalisisnya daripada tiga disiplin: perhutanan (silvologi), budaya Melayu dan perspektif Islam. Hasilnya, peristilahan botani memainkan peranan penting dalam memperkaya konteks budaya dan naratif cerita lipur lara.
Durian sebagai model konsep dalam peribahasa. Akramova (2026), dalam makalah berbahasa Uzbek, menganalisis ciri linguokognitif dan konseptual durian dalam peribahasa Melayu. Durian didapati berfungsi bukan sekadar nama buah, tetapi sebagai model konsep yang kompleks berkaitan hubungan sosial, nilai moral, pertentangan dan pemilikan. Contoh yang terkenal ialah peribahasa “mentimun dengan durian, menggolek pun luka, digolek pun luka”, yang menggambarkan pihak lemah yang sentiasa rugi apabila berdepan pihak kuat (pengetahuan am).
Tumbuhan sebagai larangan, manfaat dan pertanda. Rafiek (2015) mengkaji Hikayat Raja Banjar, karya prosa Melayu klasik di Kalimantan Selatan. Tumbuhan yang dibincangkan termasuk sahang atau lada (Piper nigrum), bunga nagasari, melati (Jasminum sambac) dan bunga merah, jerangau (Acorus calamus) dan pirawas, kayu gading serta pokok rengas (Glutta renghas). Lada dilarang ditanam terlalu banyak kerana boleh membawa bencana kepada kerajaan, tetapi sedikit boleh ditanam untuk keperluan dapur setiap keluarga. Bunga melati dan bunga merah menjadi tanda kematian Bangbang Sukmaraga dan Bangbang Patmaraga, manakala dahan rengas yang patah sendiri tanpa angin menjadi pertanda kematian seorang Dipati, dan jika hujung dahan yang patah, ia pertanda raja mangkat.
Makanan sebagai bahasa sosial. Suhaila Mohamed dan Shaiful Bahri Md Radzi (2015) meneliti antara lain Sulalatus Salatin, Hikayat Merong Mahawangsa, Hikayat Raja Pasai dan Tuhfat al-Nafis melalui kaedah kepustakaan dan analisis teks. Mereka mendapati aktiviti makan dan makanan dalam karya sastera menggambarkan adat, darjat, ikatan sosial, sindiran dan strategi.
| Aspek | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| Landskap budaya | Elemen alam dalam empat jenis kesusasteraan Melayu; boleh jadi garis panduan reka bentuk | Mohd Amirul Hussain et al. (2020) |
| Istilah botani | Dianalisis dari tiga disiplin: silvologi, budaya Melayu, perspektif Islam | Suriati Zakaria et al. (2024) |
| Durian | Model konsep hubungan sosial, nilai moral, pertentangan, pemilikan | Akramova (2026) |
| Tumbuhan dalam hikayat | Larangan, manfaat, akibat, asal-usul, pertanda | Rafiek (2015) |
| Makanan dalam sastera | Adat, darjat, ikatan sosial, sindiran, strategi | Suhaila Mohamed dan Shaiful Bahri Md Radzi (2015) |
Perbincangan
Secara keseluruhan, kajian-kajian ini menunjukkan bahawa tumbuhan, termasuk buah, berfungsi sebagai bahasa simbolik dalam kesusasteraan Melayu. Bagaimanapun, jawapan jujur kepada tajuk artikel ini ialah bukti saintifik yang khusus tentang buah dalam hikayat masih terhad. Kebanyakan kajian membincangkan botani atau makanan secara umum, dan hanya Akramova (2026) yang memberi tumpuan kepada satu buah, iaitu durian, itupun dalam peribahasa dan bukan hikayat.
Beberapa contoh tradisi lisan sering disebut, tetapi wajar dianggap sebagai cerita turun-temurun dan bukan fakta sejarah. Dalam cerita Sang Kancil yang popular, kancil dikisahkan ingin menyeberangi sungai untuk mendapatkan buah-buahan lalu memperdaya buaya (pengetahuan am). Dalam sesetengah versi kisah Puteri Gunung Ledang, antara syarat peminangan ialah tujuh tempayan air pinang muda (pengetahuan am). Kisah penamaan Melaka sempena pokok melaka yang tercatat dalam tradisi Sejarah Melayu juga diketahui umum, tetapi ia ialah riwayat tradisi (pengetahuan am). Contoh-contoh ini menunjukkan buah hadir sebagai latar, ganjaran atau lambang, selari dengan dapatan Rafiek (2015) bahawa tumbuhan dalam hikayat membawa makna larangan, manfaat dan pertanda.
Had utama kajian ini ialah sifatnya yang kualitatif dan bergantung kepada teks terpilih; tiada data kuantitatif tentang kekerapan buah dalam korpus hikayat. Kajian Rafiek (2015) pula berlatarkan Kalimantan Selatan. Di Malaysia, kajian lanjut boleh menyenaraikan buah dalam hikayat dan cerita lipur lara secara sistematik, mengikut kaedah penyenaraian istilah oleh Suriati Zakaria et al. (2024), dan menggabungkannya dengan perspektif silvologi serta budaya.
Implikasi kepada Agensi dan Pendidik
1. Gunakan peribahasa dan pantun berkaitan buah sebagai bahan promosi buah tempatan, contohnya dalam pameran dan kempen makan buah.
2. Masukkan unsur cerita rakyat dalam reka bentuk taman dan dusun warisan, selaras dengan cadangan garis panduan landskap budaya Melayu.
3. Nyatakan dengan jelas bahawa kisah asal-usul dan legenda ialah tradisi lisan, bukan fakta sejarah, ketika menyampaikannya kepada pelawat.
4. Galakkan kerjasama antara pegawai pertanian dan pengkaji sastera untuk mendokumentasi nama buah dan kegunaannya dalam teks tradisional.
Kesimpulan
Kesusasteraan Melayu, daripada hikayat hingga peribahasa, menggunakan tumbuhan dan buah sebagai lambang nilai, sindiran, larangan dan pertanda. Kajian landskap budaya, istilah botani, durian dalam peribahasa, tumbuhan dalam Hikayat Raja Banjar dan makanan dalam sastera menunjukkan bahawa unsur alam dipilih dengan sengaja dan mencerminkan akal budi Melayu. Namun, kajian khusus tentang buah dalam hikayat masih kurang, dan banyak kisah popular wajar disampaikan sebagai tradisi, bukan fakta.
Rujukan
1. Mohd Amirul Hussain, Mohd Yazid Mohd Yunos, Nor Atiah Ismail, et al. (2020). A review of the elements of nature and the Malay cultural landscape through Malay literature. Sustainability. https://doi.org/10.3390/SU12062154
2. Suriati Zakaria, Mohd Zaki Abdul Latiff, & N. Ramli. (2024). Istilah botani dan kaitannya dengan budaya dan pemikiran Melayu dalam cerita lipur lara. https://doi.org/10.22452/melayusedunia.vol7no1.1
3. Akramova, S. (2026). Malay maqollarida qo’llaniladigan durian mevasining konseptual tahlili. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.18789893
4. Rafiek, M. (2015). Tumbuhan dalam Hikayat Raja Banjar: Larangan, manfaat, akibat, asal-usul, dan pertanda.
5. Suhaila Mohamed, & Shaiful Bahri Md Radzi. (2015). Makan dan makanan dalam kesusasteraan Melayu.
6. Moore, N., Whelan, Y., et al. (2007). Heritage, memory and the politics of identity: New perspectives on the cultural landscape. https://doi.org/10.4324/9781315586694
7. Nor Atiah Ismail, Noor Fazamimah Mohd Ariffin, et al. (2015). Longing for culture and nature: The Malay rural cultural landscape “desa tercinta”. https://doi.org/10.11113/JT.V75.5219
8. Hashim Musa, N. Said, Rozita Che Rodi, Siti Sarah Ab Karim, et al. (2012). Hati budi Melayu: Kajian keperibadian sosial Melayu ke arah penjanaan Melayu gemilang. GEMA Online Journal of Language Studies.
9. Akmal, A. (2015). Kebudayaan Melayu Riau (pantun, syair, gurindam). https://doi.org/10.24014/JDR.V26I4.1283
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: buah, cerita rakyat, hikayat, cerita lipur lara, peribahasa, durian, landskap budaya Melayu, istilah botani
