Pernahkah anda menggigit timun yang terasa pahit, terutamanya di bahagian hujung berhampiran tangkai? Ramai orang mempunyai amalan memotong hujung timun dan menggosoknya sehingga keluar buih putih sebelum dihiris. Rasa pahit ini datang daripada sekumpulan sebatian yang dipanggil kukurbitasin. Artikel ini menerangkan apa itu kukurbitasin, mengapa ia hadir, dan mengapa makanan keluarga labu-labu yang terlalu pahit perlu dielakkan.
Apa Itu Kukurbitasin?
Kukurbitasin ialah sekumpulan triterpenoid yang terkenal kerana kepahitan dan ketoksikannya [1]. Ia dihasilkan terutamanya oleh tumbuhan keluarga Cucurbitaceae, termasuk timun, tembikai dan labu [2]. Satu ulasan menyatakan kukurbitasin jenis C hanya dikenal pasti dalam timun, dan sebahagiannya bertanggungjawab terhadap rasa pahit [3].
Mengapa Timun Biasa Jarang Pahit?
Satu ulasan menjelaskan bahawa kukurbitasin terkenal dalam varieti liar keluarga labu-labu, tetapi bentuk yang ditanam telah dipilih semasa proses penanaman supaya bebas daripada sebatian pahit dan toksik ini [4]. Kajian genom mendapati sekumpulan gen pengawal yang mungkin berkaitan dengan kehilangan rasa pahit semasa proses penjinakan tumbuhan liar keluarga labu-labu [2].
Namun, kadangkala varieti yang ditanam boleh bermutasi semula dan kembali menghasilkan kukurbitasin pada tahap toksik [4].
Di Mana Kukurbitasin Paling Banyak dalam Timun?
Kajian ke atas timun jeruk varieti pahit ‘Hanzil’ dan tidak pahit ‘Vlaspik’ memberikan maklumat menarik [5]:
Kukurbitasin C dikesan dalam ‘Hanzil’ tetapi tidak dikesan dalam ‘Vlaspik’.
Kepekatannya meningkat dengan saiz timun, daripada 28 ppm dalam saiz kecil kepada lebih 74 ppm dalam saiz terbesar.
Bahagian tengah (endokarp) mempunyai kepekatan tertinggi, diikuti isi (mesokarp) dan kulit (eksokarp).
| Bahagian timun | Kepekatan kukurbitasin C (ppm) |
|---|---|
| Endokarp (bahagian tengah) | 88.7 |
| Mesokarp (isi) | 30.6 |
| Eksokarp (kulit) | 2.58 |
[5]
Kajian yang sama mendapati kukurbitasin C tiga kali lebih rendah dalam timun yang diasidkan dan 10 kali lebih rendah dalam timun yang ditapai berbanding timun segar [5].
Daun timun yang pahit juga mengandungi beberapa analog kukurbitasin C, termasuk tujuh yang belum pernah diterangkan sebelum ini [3].
Amalan Membuang Buih Putih
Satu kajian di India meneliti buih putih yang keluar apabila hujung timun dipotong dan digosok [6]. Analisis mengesan kukurbitasin C dan E serta beberapa glikosida jantung dalam buih tersebut [6]. Pengkaji menyatakan kajian ini melaporkan kepentingan amalan tradisional membuang buih putih untuk mengurangkan kepahitan timun sebelum dihiris [6].
Keracunan Kukurbitasin: Pengajaran daripada Labu Air dan Zucchini
Kes keracunan kukurbitasin yang dirujuk dalam artikel ini melibatkan jus labu air (Lagenaria siceraria) dan zucchini, bukan timun. Namun, kerana semuanya dalam keluarga yang sama, pengajaran daripada kes ini penting:
India: Jawatankuasa pakar ICMR melaporkan tiga kematian selepas meminum jus labu air yang sangat pahit, dan 26 orang dimasukkan ke hospital dengan sakit perut dan muntah [7]. Cirit-birit dan muntah darah dilaporkan dalam kira-kira 70% pesakit, dan lebih separuh mengalami tekanan darah rendah [7].
Amerika Syarikat: Lima orang dewasa mengalami loya, muntah dan cirit-birit dalam masa 5 hingga 25 minit selepas memakan labu air pahit yang dimasak [8].
Jerman: Seorang wanita mengalami kolitis berdarah selepas memakan zucchini pahit; pengkaji menyatakan keracunan sebegini boleh berlaku pada tanaman kebun kecil, berkaitan dengan suhu luar yang lebih tinggi [9].
Tiada penawar khusus untuk keracunan kukurbitasin, dan rawatan adalah sokongan [8]. Rasa pahit merupakan petanda penting untuk mendiagnosis keracunan ini [9].
Jawatankuasa pakar ICMR mengesyorkan agar masyarakat dididik supaya tidak meminum jus labu air yang terasa pahit, dan sesiapa yang mengalami ketidakselesaan, loya, muntah atau cirit-birit selepas meminumnya perlu segera dibawa ke hospital [7]. Jawatankuasa itu juga mencadangkan kajian komposisi kimia ke atas sayur pahit dan biasa dalam keluarga Cucurbitaceae [7].
Kukurbitasin: Toksik tetapi Dikaji sebagai Ubat
Menariknya, kukurbitasin juga dikaji untuk potensi perubatan. Satu ulasan sistematik tentang kukurbitasin B melaporkan aktiviti anti-radang, antioksidan, hipoglisemik dan antikanser dalam kajian [10]. Namun, ulasan yang sama menyatakan kukurbitasin B mempunyai ketoksikan tidak spesifik dan bioketersediaan rendah [10].
Panduan Praktikal
Rasa sedikit timun sebelum menghidang. Jika terasa sangat pahit, jangan makan.
Jangan minum jus timun, labu air atau sayur keluarga labu-labu yang sangat pahit.
Dapatkan rawatan segera jika mengalami muntah, cirit-birit atau pening selepas memakan sayur yang pahit.
Pilih timun bersaiz sederhana; kajian mendapati kukurbitasin meningkat dalam timun bersaiz besar bagi varieti yang pahit.
Bagi petani, dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang varieti timun yang sesuai dan pengurusan tekanan tanaman.
Kesimpulan
Kukurbitasin ialah sebatian pahit dan berpotensi toksik dalam keluarga labu-labu. Timun yang ditanam secara komersial biasanya rendah kukurbitasin hasil pemilihan semasa penjinakan, tetapi sesetengah varieti atau buah boleh menjadi pahit. Kepekatannya tertinggi di bahagian tengah timun dan meningkat dengan saiz buah dalam varieti pahit. Kes keracunan daripada labu air dan zucchini pahit menunjukkan bahawa rasa pahit yang luar biasa ialah amaran yang tidak boleh diabaikan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Jika mengalami simptom selepas memakan sayur yang pahit, dapatkan rawatan perubatan segera.
Rujukan
[1] Jian-Chao Chen et al. (2005). Cucurbitacins and cucurbitane glycosides: structures and biological activities. Natural product reports. DOI: 10.1039/b418841c.
[2] Yuan Zhou et al. (2016). Convergence and divergence of cucurbitacin biosynthesis and regulation in Cucurbitaceae. Nature plants. DOI: 10.1038/nplants.2016.183.
[3] Zhi-Xing Qing et al. (2022). Identification of seven undescribed cucurbitacins in Cucumis sativus (cucumber) and their cytotoxic activity. Phytochemistry. DOI: 10.1016/j.phytochem.2022.113123.
[4] H. Andersson et al. (2006). Cucurbitacins in plant food. Unknown Journal. DOI: 10.6027/tn2006-556.
[5] Xin-Yue Fan et al. (2024). Quantification of cucurbitacin C in bitter cucumber and its reduction by fermentation and acidification. Journal of Food Composition and Analysis. DOI: 10.1016/j.jfca.2024.106065.
[6] Latha Kumaraswamy (2022). Phytochemical analysis in foamy extract of cucumber (Cucumis sativus L.). SAARC Journal of Agriculture. DOI: 10.3329/sja.v20i2.63576.
[7] S. K. Sharma et al. (2012). Assessment of effects on health due to consumption of bitter bottle gourd (Lagenaria siceraria) juice. The Indian Journal of Medical Research. DOI: 10.4103/0971-5916.93424.
[8] Cynthia H. Ho et al. (2014). Bitter bottle gourd (Lagenaria siceraria) toxicity. The Journal of emergency medicine. DOI: 10.1016/j.jemermed.2013.08.106.
[9] C. Jung et al. (2020). [Food poisoning by cucurbitacines]. Deutsche medizinische Wochenschrift. DOI: 10.1055/a-1163-9741.
[10] Shuang-Hua Dai et al. (2022). Cucurbitacin B: A Review of its Pharmacology, Toxicity, and Pharmacokinetics. Pharmacological research. DOI: 10.1016/j.phrs.2022.106587.
