Paku midin, atau Stenochlaena palustris, ialah paku-pakis memanjat yang tumbuh meliar di kawasan lembap dan paya. Di tempat lain, ia dikenali dengan nama berbeza seperti lemiding atau kelakai. Artikel ini meneliti ciri, kandungan nutrien, sebatian bioaktif dan had bukti tentang paku midin berdasarkan kajian saintifik.
Mengenali Paku Midin
Satu kajian farmakognosi menyatakan S. palustris, keluarga Blechnaceae, dikenali sebagai “paku pakis memanjat” atau “paku midin” dalam bahasa Melayu dan popular digunakan oleh masyarakat Malaysia [1]. Satu kajian di Malaysia pula merujuknya sebagai “Lemiding” [2]. Di Kalimantan, ia dikenali sebagai kelakai dan dimakan secara tempatan sebagai sayur [3].
Spesies ini berasal dari India hingga Asia Tenggara, Polinesia dan Australia [4]. Genus Stenochlaena hanya mempunyai tujuh spesies, dan empat daripadanya ditemui di Kalimantan Tengah, iaitu S. palustris, S. tenuifolia, S. milnei dan S. cumingii [5]. Antara spesies tersebut, S. palustris mempunyai kandungan lembapan dan protein tertinggi [5].
Pucuk Muda vs Daun Matang
Kajian Chai dan rakan-rakan (2012) membandingkan empat jenis daun S. palustris: daun steril muda, daun steril matang, daun fertil muda dan daun fertil matang [6]. Dapatannya [6]:
Daun steril matang mempunyai kandungan polifenol, flavonoid dan asid hidroksisinamik tertinggi.
Daun steril muda, iaitu bahagian yang biasa dimakan, mengandungi antosianin 20 kali ganda lebih tinggi berbanding ekstrak lain.
Kandungan polifenol berkait kuat dengan aktiviti memerangkap radikal dan aktiviti menurunkan ferik.
Pengkaji menyatakan kandungan antosianin dan aktiviti pengkelatan logam pucuk muda menonjolkan potensi paku midin sebagai makanan berfungsi [6].
Perbandingan dengan Pucuk Paku
Kajian di Malaysia mendapati kandungan fenolik ekstrak air S. palustris kira-kira dua kali lebih tinggi berbanding D. esculentum [2]. Ekstrak S. palustris selama 8 jam juga menunjukkan aktiviti memerangkap radikal DPPH tertinggi (77.6%) [2]. Pengkaji menyimpulkan S. palustris merupakan sumber antioksidan yang lebih menjanjikan [2].
Potensi Mengawal Gula Darah: Bukti Makmal
Beberapa kajian makmal meneliti kesan paku midin terhadap enzim pencernaan karbohidrat:
Pecahan air daripada ekstrak metanol S. palustris merupakan perencat ?-glukosidase yang lebih kuat daripada kuersetin, dengan aktiviti antioksidan serentak [7].
Lima flavonol, termasuk kaempferol, kuersetin dan rutin, telah diasingkan dan menunjukkan aktiviti menghalang ?-glukosidase dan ?-amilase dalam ujian makmal [4].
Ekstrak etanol daun menunjukkan aktiviti antihiperglisemik, analgesik, anti-radang dan julap pada tikus [8].
Penting untuk diingat bahawa semua ini ialah kajian makmal dan haiwan. Tiada ujian klinikal pada manusia dilaporkan dalam sumber yang dirujuk.
Manfaat Lain yang Dilaporkan
Satu ulasan tentang kelakai melaporkan potensi manfaat seperti serat tinggi, anti-anemia, antioksidan, antidiabetik dan antimikrob, tetapi menyatakan maklumat saintifik masih terhad dan banyak didominasi oleh jurnal tempatan berbahasa Indonesia [3]. Ulasan terkini lain menegaskan bahawa penyelidikan semasa sebahagian besarnya terhad kepada kajian in vitro dan in vivo berskala kecil tanpa pengesahan klinikal yang mencukupi [9].
Kandungan Nutrien dan Mineral
Kajian di Kalimantan Tengah merupakan antara laporan pertama yang membandingkan komposisi proksimat dan unsur beberapa spesies Stenochlaena [5]. S. palustris mempunyai kandungan nitrogen, fosforus, kalium dan magnesium tertinggi berbanding spesies lain, manakala kandungan kalsium dan besi tertinggi didapati dalam S. cumingii dan S. milnei [5].
Ekstrak etanol daun S. palustris daripada Sundarbans mengandungi jumlah fenolik 97 mg GAE/g, flavonoid 90 mg QE/g dan tanin 23 mg GAE/g [8]. Ekstrak ini turut menunjukkan aktiviti sitotoksik yang rendah dalam ujian udang air masin [8].
Aktiviti Antibakteria
Di Kalimantan Selatan, daun kelakai digunakan oleh masyarakat Banjar dan Dayak sebagai ubat tradisional dan sayur [10]. Kajian terhadap ekstrak etanol daunnya mendapati ia boleh menghalang pertumbuhan bakteria Aeromonas hydrophila, iaitu bakteria yang menjangkiti ikan, dan menunjukkan potensi antioksidan yang sangat kuat [10]. Dapatan ini membuka potensi kegunaan dalam akuakultur, tetapi masih di peringkat makmal.
Potensi Produk Makanan
Satu kajian menggabungkan serbuk S. palustris ke dalam bar tenaga berasaskan kurma pada tahap 2.5% dan 5.0% [11]. Penambahan paku midin dikaitkan dengan peningkatan serat, abu dan protein, serta mineral seperti kalsium, magnesium, besi dan zink, manakala jumlah tenaga kekal setara [11]. Kandungan flavonoid juga meningkat dengan tahap penambahan paku yang lebih tinggi [11].
Panduan Praktikal
Pilih pucuk muda yang segar kerana ia bahagian yang biasa dimakan dan kaya antosianin.
Kutip dari kawasan yang bersih, jauh dari sumber pencemaran dan kawasan yang disembur racun.
Jangan anggap paku midin sebagai ubat diabetes. Bukti setakat ini hanya daripada makmal dan haiwan.
Bagi yang berminat mengusahakan paku midin secara komersial, dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI. Jika perlu mengawal perosak, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Kesimpulan
Paku midin (Stenochlaena palustris) ialah sayur paku-pakis yang popular di Malaysia, terutamanya di Sarawak. Pucuk mudanya kaya dengan antosianin, manakala daunnya mengandungi polifenol dan flavonoid dengan aktiviti antioksidan yang kuat, malah lebih tinggi daripada pucuk paku dalam satu kajian tempatan. Kajian makmal menunjukkan potensi menghalang enzim pencernaan karbohidrat, tetapi bukti klinikal pada manusia masih belum ada. Paku midin wajar dinikmati sebagai sebahagian diet seimbang.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Kebanyakan bukti adalah daripada kajian makmal dan haiwan. Pesakit diabetes perlu terus mengikut rawatan doktor.
Rujukan
[1] G. K. Dash et al. (2016). Pharmacognostic studies on Stenochlaena palustris (Burm. f) Bedd. Unknown Journal.
[2] N. A. Samad et al. (2024). Unveiling the Antioxidant Properties of Stenochlaena Palustris and Diplazium Esculentum through Time-Dependent Analysis. ASEAN Journal on Science and Technology for Development. DOI: 10.61931/2224-9028.1546.
[3] F. I. Pandiangan et al. (2022). A Review on the Health Benefits of Kalakai (Stenochlaena Palustris). Journal of Functional Food and Nutraceutical. DOI: 10.33555/jffn.v4i1.98.
[4] R. Hendra et al. (2023). ?-glucosidase and ?-amylase inhibitory activity of flavonols from Stenochlaena palustris (Burm.f.) Bedd. Saudi Pharmaceutical Journal : SPJ. DOI: 10.1016/j.jsps.2023.101940.
[5] Hastin Ernawati Nur Chusnul Chotimah et al. (2022). Species, nutritional value, and elemental content of Stenochlaena distributed in Central Kalimantan, Indonesia. Biodiversitas Journal of Biological Diversity. DOI: 10.13057/biodiv/d231047.
[6] Tsun-Thai Chai et al. (2012). Phenolic Contents and Antioxidant Properties of Stenochlaena Palustris, an Edible Medicinal Fern. Botanical Studies.
[7] Tsun-Thai Chai et al. (2015). Water fraction of edible medicinal fern Stenochlaena palustris is a potent ?-glucosidase inhibitor with concurrent antioxidant activity. Food chemistry. DOI: 10.1016/j.foodchem.2014.12.099.
[8] Shovan Lal Debnath et al. (2021). Investigation of phytochemical and pharmacological assessment of ethanol extract of Stenochlaena palustris- an edible fern of Sundarbans. Journal of Medicinal Plants Studies. DOI: 10.22271/plants.2021.v9.i3c.1294.
[9] N. Akbar et al. (2025). UNLOCKING THE PHARMACOLOGICAL POTENTIALOFStenochlaena palustris: BIOACTIVE COMPOUNDSANDTHERAPEUTIC PERSPECTIVES. RASAYAN Journal of Chemistry. DOI: 10.31788/rjc.2026.1919551.
[10] Fatmawati Fatmawati et al. (2021). Chemicals Profile of Kelakai Leaves Extracts (Stenochlaena palustris) with Antioxidant and Antibacterial Activity against Aeromonas hydrophila. Sains Malaysiana. DOI: 10.17576/jsm-2022-5108-14.
[11] Nur Aliah et al. (2026). Physicochemical and nutritional characteristics of an underutilised edible fern (Stenochlaena palustris) incorporated into a dates-based food matrix. BMC Research Notes. DOI: 10.1186/s13104-026-07895-3.
