Antioksidan ialah sebatian yang membantu melawan radikal bebas, molekul yang boleh merosakkan sel badan. Belimbing buloh mengandungi pelbagai sebatian fenolik dan flavonoid yang menunjukkan aktiviti antioksidan dalam ujian makmal. Penyelidik telah mengkaji bukan sahaja buahnya, tetapi juga daun, bunga dan kulit batangnya.
Artikel ini meneliti kajian tentang kandungan antioksidan dan sebatian bioaktif dalam pelbagai bahagian belimbing buloh, serta potensi kegunaannya.
Buah: Tinggi Fenolik
Kajian GC-MS. Satu kajian di Karunya University mendapati ekstrak buah belimbing buloh mengandungi jumlah sebatian fenolik yang tinggi, iaitu 209.25 mg GAE/g [1]. Ekstrak ini menunjukkan aktiviti memerangkap nitrik oksida, iaitu salah satu ukuran aktiviti antioksidan [1]. Analisis GC-MS mengenal pasti 151 sebatian, dengan 15 daripadanya mempunyai pelbagai aktiviti biologi [1].
Kajian ini juga menyatakan masyarakat secara tradisional menggunakan akar, kulit batang, daun dan buah tumbuhan ini untuk merawat kegatalan, bisul, sifilis, batuk kokol, tekanan darah tinggi, demam dan keradangan [1].
Kepelbagaian genotip. Satu kajian di Bengal Barat mendapati buah belimbing buloh kaya dengan antioksidan, dengan perencatan DPPH antara 70.5 hingga 87.0% [2]. Kandungan vitamin C berkait rapat secara positif dengan aktiviti antioksidan [2].
Kaedah pengekstrakan. Satu kajian membandingkan pengekstrakan rendaman dan ultrabunyi [3]. Pengekstrakan ultrabunyi menghasilkan aktiviti antioksidan dan perencatan alfa-glukosidase yang lebih kuat, walaupun hasil ekstrak lebih rendah [3]. Analisis LC-HRMS menghasilkan 24 anotasi metabolit [3].
Profil metabolit. Satu kajian menggunakan teknik UHPLC-HRMS untuk memprofil metabolit dalam ekstrak buah dan daun [4]. Pengkaji menyatakan profil metabolit yang komprehensif belum pernah dijalankan sebelum ini pada tumbuhan ini [4].
Daun: Antioksidan Kuat
Rebusan daun. Satu kajian mendapati rebusan daun belimbing buloh menunjukkan aktiviti memerangkap radikal DPPH setanding asid askorbik (vitamin C) [5]. Ekstrak rebusan dan metanol tidak menunjukkan ketoksikan pada sel pada kepekatan tertinggi yang diuji [5].
Ekstrak kering. Satu kajian oleh penyelidik Institut Sains Indonesia dan Universiti Tun Hussein Onn Malaysia menilai sifat fizikokimia, kandungan mineral, serta keupayaan antioksidan dan antibakteria ekstrak kering daun belimbing buloh [6].
Anti-tirosinase. Satu kajian menguji pecahan ekstrak daun untuk aktiviti antioksidan dan perencatan tirosinase, iaitu enzim yang terlibat dalam pembentukan pigmen kulit [7].
Ujian ABTS. Kajian yang sama mendapati ekstrak metanol dan rebusan daun hanya menunjukkan aktiviti rendah terhadap radikal ABTS [5]. Ini menunjukkan keputusan antioksidan bergantung kepada kaedah ujian yang digunakan.
Ekstrak buah dalam kajian haiwan. Satu kajian diabetes menganggarkan nilai IC50 antioksidan ekstrak metanol buah sebanyak 85 ?g/mL, yang dikategorikan sebagai aktiviti antioksidan kuat [8].
Bunga: Antioksidan Lemah
Satu kajian menguji ekstrak metanol bunga belimbing buloh [9]. Dapatannya [9]:
-
Ekstrak mahkota dan kelopak bunga mempunyai aktiviti antioksidan dalam kategori sangat rendah.
-
Mahkota bunga mempunyai aktiviti antioksidan lebih tinggi daripada kelopak.
-
Sebatian utama termasuk asid heksanadioik, gamma-sitosterol dan asid heksadekanoik.
Dapatan ini menunjukkan tidak semua bahagian tumbuhan mempunyai aktiviti antioksidan yang sama kuat.
Kulit Batang: Sebatian Baharu
Satu kajian ke atas kulit batang mengasingkan empat sebatian: bis-(2-etilheksil) ftalat, mirisetin, kuersetin dan beta-sitosterol [10]. Keempat-empat sebatian ini dilaporkan buat pertama kali daripada kulit batang belimbing buloh [10].
Sebatian dalam Buah dari Thailand
Satu kajian ke atas buah belimbing buloh dari Thailand mengasingkan sembilan sebatian, termasuk beta-sitosterol, mirisetin, kuersetin dan siringaresinol [11]. Sebatian ini diuji terhadap enzim alfa-glukosidase dan xantina oksidase [11]. Xantina oksidase ialah enzim yang terlibat dalam penghasilan asid urik.
Daripada sembilan sebatian tersebut, sebatian helilandin B dan 2′-hidroksi-3′,4′,6′-trimetoksikalkon menunjukkan perencatan alfa-glukosidase yang paling kuat [11]. Bagi bunga pula, pengkaji mencadangkan potensi kegunaan sebagai antimikrob, antidiabetes, antikanser, penurun kolesterol dan penjagaan kulit berdasarkan sebatian yang dikenal pasti, walaupun ini belum diuji secara langsung [9].
Perlindungan Hati
Satu kajian mendapati ekstrak etanol daun belimbing buloh mengurangkan penanda kerosakan hati (AST, ALT dan ALP) pada tikus yang diberi parasetamol, dengan kesan maksimum pada dos 400 mg/kg [12]. Pengkaji mengaitkan kesan ini dengan sterol, flavonoid dan terpenoid [12].
Satu kajian buah pula mendapati pecahan etil asetat meningkatkan enzim antioksidan hati dan melindungi sel hati daripada kerosakan oksidatif pada tikus diabetes [13].
Satu ulasan lain turut menyenaraikan aktiviti antioksidan sebagai antara aktiviti biologi yang telah disahkan bagi belimbing buloh [14].
Had Bukti
-
Aktiviti antioksidan dalam piring makmal tidak semestinya diterjemahkan kepada manfaat dalam badan manusia.
-
Kajian perlindungan hati dijalankan pada tikus, bukan manusia [12].
-
Ulasan sistematik menyatakan bahan aktif utama belum diasingkan [15].
Bagi yang Menanam Belimbing Buloh
Bagi yang menanam belimbing buloh sendiri, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penjagaan pokok buah.
Kesimpulan
Kajian makmal menunjukkan buah dan daun belimbing buloh kaya dengan sebatian fenolik dan mempunyai aktiviti antioksidan yang kuat, manakala bunganya mempunyai aktiviti yang lemah. Pelbagai sebatian seperti kuersetin dan mirisetin telah dikenal pasti. Kajian haiwan menunjukkan potensi perlindungan hati. Namun, semua bukti ini masih dari makmal dan haiwan, dan manfaatnya pada manusia belum dibuktikan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian makmal dan haiwan, bukan nasihat perubatan. Rujuk doktor sebelum menggunakan sebarang ubat herba.
Rujukan
[1] Jagadish Kumar Suluvoy and V. M. Berlin Grace (2017). Phytochemical profile and free radical nitric oxide (NO) scavenging activity of Averrhoa bilimbi L. fruit extract. Unknown Journal. DOI: 10.1007/s13205-017-0678-9. https://consensus.app/papers/details/c6e4be93397958e6a7448ebca3f263a6/
[2] P. Deb, P. Das et al. (2024). Variation in fruit morpho-biochemical characters and bioactive compounds of bilimbi (Averrhoa bilimbi L.) genotypes under semi-arid lateritic belt of West Bengal. International Journal of Minor Fruits, Medicinal and Aromatic Plants. DOI: 10.53552/ijmfmap.10.2.2024.113-122. https://consensus.app/papers/details/2c729de366fb572faa62e52dcbca5c0c/
[3] Lilik Sulastri, Siti Nurul Habibah et al. (2026). LC-HRMS Metabolite Profiling, Antioxidant, and ?-Glucosidase Inhibitory Activities of Averrhoa bilimbi L. Fruit Extracts by Maceration and Ultrasound-Assisted Extraction. Jurnal Jamu Indonesia. DOI: 10.29244/jji.v11i4.535. https://consensus.app/papers/details/70cc3158540a570e9c4598a4a9ca9d7e/
[4] Ery Nourika Alfiraza, L. Nurhidayati et al. (2025). Metabolite Profiling of Averrhoa bilimbi L. Fruit and Leaf Extracts Using Ultra High Performance Liquid Chromatography-High-Resolution and Multistage Mass Spectrometry. Indonesian Journal of Chemistry. DOI: 10.22146/ijc.100297. https://consensus.app/papers/details/c404feb46ab75c27a78d234f509254b6/
[5] R. Seebaluck-Sandoram, N. Lall et al. (2019). Antimicrobial, antioxidant and cytotoxic evaluation of two underutilised food plants: Averrhoa bilimbi L. (Oxalidaceae) and Phyllanthus acidus L. Skeels (Phyllanthaceae). Biocatalysis and Agricultural Biotechnology. DOI: 10.1016/j.bcab.2019.01.036. https://consensus.app/papers/details/e610452e752a54fbb3102f149abff28f/
[6] Ade Chandra Iwansyah, D. Desnilasari et al. (2021). Evaluation on the physicochemical properties and mineral contents of Averrhoa bilimbi L. leaves dried extract and its antioxidant and antibacterial capacities. Food Science and Technology International. DOI: 10.1590/fst.15420. https://consensus.app/papers/details/49ac06fbafaa5cf696fe4792e457f581/
[7] Syeda Khudeja, B. Elya et al. (2026). ERRATUM: Spectra Characterization, Antioxidant, and Antityrosinase Activities of Nonpolar to Polar Fractions from Averrhoa bilimbi L. Leaf Extract. Tropical Journal of Natural Product Research. DOI: 10.26538/tjnpr/v10i2.73. https://consensus.app/papers/details/437387c5fe415941a46baedff7f620ff/
[8] Greselita Yolanda Juniyanti, Hesti Oktapiani, and Ahmad Ridwan (2024). Antidiabetic activity of Averrhoa bilimbi fruit methanol extract through enhancement of GLUT4 protein expression in diabetes?induced mice. Indonesian Journal of Biotechnology. DOI: 10.22146/ijbiotech.83839. https://consensus.app/papers/details/790490a5f9fc5d42bad02de5711715c9/
[9] I. P. H. A. Wibawa, S. Sutomo, and I. N. Lugrayasa (2022). Antioxidant assay of Averrhoa bilimbi L flower extract, chemical compound and its utilization potential. Berkala Penelitian Hayati. DOI: 10.23869/bphjbr.28.1.202212. https://consensus.app/papers/details/838adf480b335ea2acaa5cd7000cbca8/
[10] M. Sarker, A. S. F. U. A. Chowdhury et al. (2023). Phytochemical Investigation of the Bark of Averrhoa bilimbi Linn. Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry. DOI: 10.22271/phyto.2023.v12.i5d.14742. https://consensus.app/papers/details/67d6dbf01df5539c853f20abe6eb45b5/
[11] Tanpa nama pengarang (2025). ?-Glucosidase and xanthine oxidase inhibitory activities from the fruits of Thai Averrhoa bilimbi L. Tropical Journal of Natural Product Research. DOI: 10.26538/tjnpr/v9i3.27. https://consensus.app/papers/details/2f7effad586c57f4bd5fa9fd3740822c/
[12] R. Prabhu, Ronald Fernandes, and K. Govinda (2021). Phytoconstituents Isolation and Hepatoprotective Activity Potential of Averrhoa bilimbi Leaf Extract. Journal of Pharmaceutical Research International. DOI: 10.9734/jpri/2021/v33i58b34239. https://consensus.app/papers/details/126c83e1a8a35b12986f0deee3c9345c/
[13] Surya B. Kurup and S. Mini (2016). Averrhoa bilimbi fruits attenuate hyperglycemia-mediated oxidative stress in streptozotocin-induced diabetic rats. Journal of Food and Drug Analysis. DOI: 10.1016/j.jfda.2016.06.007. https://consensus.app/papers/details/8f4a2a3de8de5a3f90ad806463c3af0b/
[14] M. Garg, S. K. Chaudhary et al. (2022). Phytochemical, Biological and Traditional Claims on Averrhoa bilimbi: An Overview. Indian Journal of Pharmaceutical Sciences. DOI: 10.36468/pharmaceutical-sciences.947. https://consensus.app/papers/details/78f872466bc055c5ab0f19b043550716/
[15] A. Alhassan and Q. Ahmed (2016). Averrhoa bilimbi Linn.: A review of its ethnomedicinal uses, phytochemistry, and pharmacology. Journal of Pharmacy & Bioallied Sciences. DOI: 10.4103/0975-7406.199342. https://consensus.app/papers/details/028dbc15b8ef5aa0b42f9eb99c5d055d/
Kata Kunci
belimbing buloh, antioksidan, daun belimbing buloh, bunga, fenolik
