Apabila memikirkan vitamin C, ramai terus teringat buah oren. Namun, kajian menunjukkan banyak buah tropika tempatan seperti jambu batu, belimbing dan ciku mempunyai kandungan antioksidan dan vitamin C yang setanding atau lebih tinggi. Malah, beberapa buah yang kurang dikenali di Malaysia menunjukkan aktiviti antioksidan yang sangat tinggi.
Artikel ini meneliti kajian tentang kandungan vitamin C, fenolik dan aktiviti antioksidan buah-buahan tropika, dengan tumpuan kepada kajian di Malaysia dan rantau ini.
Kajian USM: Jambu Batu Paling Tinggi Fenolik
Kajian oleh Universiti Sains Malaysia mengkaji kapasiti antioksidan dan kandungan fenol isi tiga buah tropika, iaitu nanas madu, pisang mas dan jambu batu Thai tanpa biji [1]. Tiga sistem pelarut digunakan pada kepekatan berbeza [1].
Kandungan polifenol yang diperoleh [1]:
| Buah | Polifenol (mg GAE/100 g) |
|---|---|
| Jambu batu Thai tanpa biji | 123–191 |
| Pisang mas | 24.4–72.2 |
| Nanas madu | 34.7–54.7 |
Kandungan fenol yang tinggi berkorelasi secara signifikan dengan kapasiti antioksidan yang tinggi [1]. Kecekapan pelarut untuk mengekstrak fenol juga berbeza dengan ketara [1].
Sembilan Buah Tropika Dibandingkan dengan Oren
Satu kajian membandingkan sembilan buah tropika dengan oren [2]. Jambu batu, betik dan belimbing didapati mempunyai potensi antioksidan primer yang lebih tinggi [2]. Pisang, belimbing, jambu air, langsat dan betik pula mempunyai potensi antioksidan sekunder yang lebih tinggi berdasarkan ujian pengikatan zat besi [2].
Buah Kurang Dimanfaatkan di Malaysia
Kajian oleh Universiti Putra Malaysia dan MARDI menganalisis 58 buah kurang dimanfaatkan daripada 32 spesies dan 21 genus [3]. Buah daripada genus Pometia, Averrhoa (belimbing), Syzygium (jambu), Salacca (salak), Phyllanthus, Garcinia, Sandoricum (sentul) dan Malpighia mempunyai kapasiti antioksidan yang lebih tinggi berbanding genus lain [3].
Buah daripada genus Sandoricum dan Phyllanthus mengandungi jumlah fenolik tertinggi, iaitu melebihi 2,000 mg/100 g bahagian yang boleh dimakan [3]. Pengkaji menyimpulkan sesetengah buah kurang dimanfaatkan ini berpotensi menjadi sumber komponen antioksidan [3].
Buah Biasa di Singapura
Kajian di Singapura terhadap 38 jenis buah yang biasa dimakan mendapati banyak buah tropika tinggi antioksidan [4]:
-
Ciku mempunyai kapasiti antioksidan hidrofilik dan jumlah fenolik tertinggi.
-
Jambu batu mempunyai asid askorbik (vitamin C) tertinggi per gram berat segar.
-
Durian tinggi tokoferol, manakala manggis tinggi tokotrienol (kedua-duanya bentuk vitamin E).
Mengapa Antioksidan Berkait dengan Fenolik?
Satu ulasan tentang buah tropika menunjukkan pekali korelasi antara aktiviti antioksidan dan jumlah kandungan fenolik ialah 0.96 [5]. Pekali bagi asid askorbik pula hanya 0.23 hingga 0.35 [5]. Ini bermakna sebatian fenolik, bukan vitamin C semata-mata, menyumbang paling banyak kepada aktiviti antioksidan kebanyakan buah tropika.
Namun, bagi acerola dan jambu batu yang menunjukkan aktiviti antioksidan tertinggi, aktiviti ini berkait rapat dengan kedua-dua jumlah fenolik dan asid askorbik [5]. Ulasan ini turut menyatakan kandungan fenolik, asid askorbik dan karotenoid mungkin sangat dipengaruhi oleh kultivar, seperti yang dicadangkan bagi isi mangga dan jambu batu [5].
Kajian di Mauritius terhadap 17 buah juga mendapati korelasi kuat antara aktiviti antioksidan dengan jumlah fenolik, manakala korelasi dengan askorbat sangat lemah [6]. Jambu batu dan belimbing antara buah dengan kapasiti antioksidan tertinggi [6].
Jambu Batu: Juara Berulang
Jambu batu muncul berulang kali sebagai buah yang sangat baik:
-
Polifenol tertinggi antara tiga buah dalam kajian USM [1].
-
Vitamin C tertinggi antara 38 buah di Singapura [4].
-
Kandungan fenolik, vitamin C keseluruhan dan likopena tertinggi berbanding mangga dan betik dalam kajian di Brazil [7].
-
Buah terbaik antara buah yang biasa dimakan di Sri Lanka berdasarkan kedudukan biokimia [8].
Buah Kurang Dimanfaatkan Sering Lebih Unggul
Kajian di Sri Lanka terhadap 37 spesies buah mendapati 12 daripada 15 buah teratas berdasarkan kedudukan biokimia ialah buah yang kurang dimanfaatkan [8]. Pengkaji mencadangkan buah kurang dimanfaatkan boleh dijadikan alternatif berkualiti tinggi dan kos rendah untuk keperluan pemakanan [8]. Corak ini selari dengan kajian buah kurang dimanfaatkan di Malaysia [3].
Had Kajian
Kebanyakan kajian ini mengukur aktiviti antioksidan menggunakan ujian kimia di makmal. Aktiviti antioksidan yang tinggi dalam ujian ini tidak semestinya menghasilkan kesan yang sama dalam tubuh manusia. Kandungan juga dipengaruhi oleh varieti, kematangan dan cara pengekstrakan [1] [5].
Panduan Praktikal
-
Jadikan jambu batu buah harian kerana kaya vitamin C dan fenolik.
-
Cuba buah tempatan yang kurang dikenali seperti belimbing, ciku, sentul dan salak.
-
Makan buah segar dan masak secukupnya untuk mendapatkan nutrien terbaik.
-
Basuh buah dengan bersih terutamanya buah yang dimakan bersama kulit seperti jambu dan belimbing.
-
Simpan buah di tempat sejuk dan makan dalam tempoh yang singkat.
-
Tanam pokok buah tempatan seperti jambu batu di laman rumah.
-
Jika racun perosak diperlukan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, dan patuhi tempoh selamat sebelum menuai.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang varieti buah tempatan yang sesuai.
Kesimpulan
Kajian di Malaysia dan rantau ini menunjukkan buah tropika ialah sumber antioksidan yang kaya. Jambu batu konsisten mencatatkan kandungan fenolik dan vitamin C yang tinggi, manakala ciku mempunyai kapasiti antioksidan hidrofilik tertinggi dalam satu kajian. Buah kurang dimanfaatkan seperti sentul dan genus Phyllanthus mengandungi fenolik melebihi 2,000 mg/100 g. Aktiviti antioksidan buah tropika lebih berkait dengan sebatian fenolik berbanding vitamin C semata-mata.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Sila rujuk doktor atau pakar pemakanan untuk keperluan diet khusus.
Rujukan
[1] Mohammad Alothman, R. Bhat, and A. Karim (2009). Antioxidant capacity and phenolic content of selected tropical fruits from Malaysia, extracted with different solvents. Food Chemistry. DOI: 10.1016/j.foodchem.2008.12.005. https://consensus.app/papers/details/61b313821bd45f9aaef195ab0960e615/
[2] Y. Lim, T. T. Lim dan J. J. Tee (Tanpa tahun). Antioxidant properties of several tropical fruits: A comparative study. https://consensus.app/papers/details/1e17086ad6f356d184ade215c029bfce/
[3] Emmy Hainida Khairul Ikram, Hock Eng Khoo et al. (2009). Antioxidant capacity and total phenolic content of Malaysian underutilized fruits. Journal of Food Composition and Analysis. DOI: 10.1016/j.jfca.2009.04.001. https://consensus.app/papers/details/75981a45d591561bbb2e19898f41a14e/
[4] Mia Isabelle, Bee L. Lee et al. (2010). Antioxidant activity and profiles of common fruits in Singapore. Food Chemistry. DOI: 10.1016/j.foodchem.2010.04.002. https://consensus.app/papers/details/8ed32679c34c57588964ddd458f2be95/
[5] D. Rinaldo, B. Fils-Lycaon, and D. Mbeguie-A-Mbeguie (2014). Antioxidant activity of tropical fruits as related to their polyphenol, vitamin C and carotenoid contents: a review. Unknown Journal. DOI: 10.17660/actahortic.2014.1040.36. https://consensus.app/papers/details/0ee3dfc4fbbb5d09aca73b82990ca18a/
[6] Amitabye Luximon-Ramma, T. Bahorun, and A. Crozier (2003). Antioxidant actions and phenolic and vitamin C contents of common Mauritian exotic fruits. Journal of the Science of Food and Agriculture. DOI: 10.1002/jsfa.1365. https://consensus.app/papers/details/ec80bbed48c452e3995c45faa94e2c18/
[7] Daniela da Silva Oliveira, Priscila Peixoto Aquino et al. (2011). Vitamina C, carotenoides, fenólicos totais e atividade antioxidante de goiaba, manga e mamão procedentes da Ceasa do Estado de Minas Gerais. Acta Scientiarum. Health Science. DOI: 10.4025/actascihealthsci.v33i1.8052. https://consensus.app/papers/details/7903d077551e565f83e279ce2ba54d86/
[8] H. I. Abeysuriya and V. Bulugahapitiya (2020). Total Vitamin C, Ascorbic Acid, Dehydroascorbic Acid, Antioxidant Properties, and Iron Content of Underutilized and Commonly Consumed Fruits in Sri Lanka. International Journal of Food Science. DOI: 10.1155/2020/4783029. https://consensus.app/papers/details/2a16a392f6c954b6be10567ccd5ee2a1/
Kata Kunci
nilai nutrisi, jambu batu, belimbing, vitamin C, antioksidan
