Hutan Semenanjung Malaysia menempatkan komuniti mamalia besar yang kaya, termasuk gajah Asia, tapir, harimau, harimau kumbang, beruang matahari dan tenggiling. Namun, nasib mamalia ini sangat bergantung kepada jenis dan keadaan habitat. Kajian perangkap kamera di Taman Negara, hutan paya gambut dan hutan bandar memberikan gambaran yang berbeza-beza. Artikel ini merumuskan dapatan tersebut.
Taman Negara: Kubu Terakhir yang Masih Terancam
Taman Negara ialah antara sedikit kawasan perlindungan yang masih sebahagian besarnya utuh daripada ancaman manusia [1]. Kajian perangkap kamera di 216 plot sampel merekodkan komuniti mamalia yang merangkumi kebanyakan spesies jarang dan terancam di rantau ini, termasuk tenggiling Malaya, gajah Asia, harimau, anjing hutan (dhole), musang bintang besar dan tapir [1].
Dapatan penting kajian ini [1]:
Hutan tanah rendah dan tanah tinggi mempunyai kekayaan spesies yang serupa, tetapi hutan tanah tinggi mempunyai kelimpahan mamalia lebih tinggi, mungkin kerana tekanan manusia di hutan tanah rendah.
Sektor Terengganu, yang kurang terdedah kepada pembalakan, penempatan, pertanian dan pemburuan, mempunyai kekayaan spesies lebih tinggi berbanding sektor Pahang.
Kekayaan spesies berkurangan apabila bilangan penceroboh meningkat.
Satu lagi kajian di landskap Taman Negara Besar mendapati kepelbagaian mamalia besar di Merapoh, Taman Negara kelihatan sama antara 2000 dan 2016 [2]. Kekerapan pengesanan harimau, anjing hutan dan tenggiling adalah serupa, tetapi kekerapan pengesanan gajah Asia dan tapir lebih rendah berbanding tahun 2000 [2]. Di Kompleks Kayu Dungun yang dibalak, kepelbagaian mamalia lebih rendah, terutamanya kerana seladang dan rusa sambar tidak dikesan [2].
Badak Sumbu, Gajah dan Harimau: Tiga Spesies, Nasib Berbeza
Satu ulasan pada 2010 membandingkan tiga mamalia besar terancam Malaysia [3]:
| Spesies | Status pada masa kajian |
|---|---|
| Badak Sumatera | Bilangan sangat rendah di Semenanjung; kurang 40 individu di Sabah |
| Gajah Asia | Populasi yang ketara di peringkat global berdasarkan kiraan najis |
| Harimau Malaya | Status populasi tidak pasti kerana kurang tinjauan saintifik |
Hutan Paya Gambut Selangor Utara
Hutan Paya Gambut Selangor Utara ialah ekosistem tanah gambut kedua terbesar yang masih tinggal di Semenanjung Malaysia [4]. Kawasan ini diiktiraf sebagai titik panas biodiversiti, tetapi semakin mengecil akibat pengembangan pertanian kelapa sawit komersial [4]. Lebih 87% kawasan ini telah diwartakan sebagai hutan simpan, tetapi statusnya tidak setara dengan kawasan perlindungan [4].
Tinjauan perangkap kamera di 45 lokasi dengan 2,565 malam perangkap merekodkan 16 spesies mamalia [4]. Namun, tiada badak Sumatera atau Harimau Malaya direkodkan, dan tiada bukti tidak langsung seperti tapak kaki ditemui, menunjukkan kedua-dua spesies ini telah pupus setempat dari kawasan tersebut [4].
Kajian lain di kawasan yang sama mendapati kekayaan spesies mamalia meningkat dengan bilangan pokok besar dan jarak dari jalan raya [5]. Pengkaji mengesyorkan [5]:
1. Melindungi habitat tebing sungai.
2. Mengelakkan penukaran hutan, terutamanya kawasan dengan pokok besar, kepada ladang sawit.
3. Mengehadkan pembinaan jalan raya dalam dan sekitar kawasan paya gambut.
Hutan Bandar: Pulau Hijau yang Kehilangan Pemangsa
Kajian perangkap kamera di tiga tompok hutan bandar dan satu hutan berterusan di Semenanjung Malaysia merekodkan 19 spesies mamalia [6]. Hutan berterusan mempunyai bilangan spesies tertinggi [6]. Pemangsa utama seperti Harimau Malaya dan harimau kumbang hitam tidak ditemui langsung, dan ini tercermin melalui kelimpahan babi hutan [6]. Pengkaji menjangkakan mamalia yang tinggal di tompok hutan bandar akan pupus setempat pada masa depan kerana menghubungkan tompok-tompok ini mungkin tidak dapat dilaksanakan akibat kekurangan tanah [6].
Babi Hutan: Pemenang dalam Landskap Berubah
Satu kajian di hutan simpan Semenanjung Malaysia menyatakan populasi babi hutan berkembang, sebahagiannya kerana tidak diburu oleh masyarakat Islam dan kerana pemangsa utama seperti harimau merosot dengan cepat [7]. Pengesanan babi hutan berkait positif dengan bilangan pokok besar, pokok tumbang, palma, anak pokok dan ketinggian, serta lebih kerap berhampiran jalan raya [7]. Babi hutan dijangka memainkan peranan sebagai spesies dominan di hutan Semenanjung Malaysia [7].
Panduan Praktikal
Lindungi pokok besar dan tebing sungai kerana ia penting untuk mamalia.
Hadkan pembinaan jalan baharu dalam kawasan hutan sensitif.
Sokong penaiktarafan status perlindungan kawasan seperti paya gambut.
Bagi petani di pinggir hutan yang berdepan masalah babi hutan atau hidupan liar lain, dapatkan nasihat pihak berkuasa hidupan liar, Jabatan Pertanian dan MARDI tentang kaedah kawalan yang sah dan berkesan.
Laporkan aktiviti pencerobohan atau pemburuan haram di kawasan perlindungan.
Pelajaran untuk Pengurusan Kawasan Perlindungan
Dapatan daripada Taman Negara menunjukkan kekayaan spesies mamalia meningkat dengan kedekatan kepada sempadan taman dan jarak dari sungai terdekat, tetapi menurun apabila bilangan penceroboh meningkat [1]. Ini mempunyai implikasi penting untuk pengurusan pinggir kawasan perlindungan [1]. Pengkaji menggesa agensi bertanggungjawab menangani ancaman ini melalui penguatkuasaan yang tegas dan rangka kerja pemantauan pembangunan tanah di sekitar Taman Negara [1].
Bagi kawasan yang dibalak seperti Kompleks Kayu Dungun, beberapa spesies mamalia terancam masih direkodkan, menunjukkan hutan simpan ini berpotensi memelihara sebahagian mamalia paling terancam Semenanjung Malaysia [2].
Kesimpulan
Taman Negara masih menjadi kubu penting bagi mamalia terancam Malaysia, tetapi tekanan manusia di pinggirnya mengurangkan kekayaan spesies, dan gajah serta tapir menunjukkan tanda penurunan. Di Hutan Paya Gambut Selangor Utara, badak Sumatera dan harimau telah pupus setempat. Hutan bandar kehilangan pemangsa utama, menyebabkan babi hutan menjadi dominan. Melindungi pokok besar, tebing sungai, dan mengehadkan jalan raya merupakan langkah utama yang dicadangkan oleh pengkaji.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih. Status spesies mungkin telah berubah. Rujuk Jabatan Perlindungan Hidupan Liar dan Taman Negara untuk maklumat terkini.
Rujukan
[1] Asrulsani Jambari et al. (2019). Quantifying species richness and composition of elusive rainforest mammals in Taman Negara National Park, Peninsular Malaysia. Global Ecology and Conservation. DOI: 10.1016/j.gecco.2019.e00607.
[2] G. Clements et al. (2020). Conservation status of large mammals in protected and logged forests of the greater Taman Negara Landscape, Peninsular Malaysia. Biodiversitas Journal of Biological Diversity. DOI: 10.13057/biodiv/d220133.
[3] R. Clements et al. (2010). Trio under threat: can we secure the future of rhinos, elephants and tigers in Malaysia?. Biodiversity and Conservation. DOI: 10.1007/s10531-009-9775-3.
[4] Selvadurai Sasidhran et al. (2016). Habitat occupancy patterns and activity rate of native mammals in tropical fragmented peat swamp reserves in Peninsular Malaysia. Forest Ecology and Management. DOI: 10.1016/j.foreco.2015.12.037.
[5] Nurfatin Adila et al. (2017). Effects of peat swamp logging and agricultural expansion on species richness of native mammals in Peninsular Malaysia. Basic and Applied Ecology. DOI: 10.1016/j.baae.2017.04.002.
[6] Ling-Tee Sze et al. (2018). Urban forest fragmentation impoverishes native mammalian biodiversity in the tropics. Ecology and Evolution. DOI: 10.1002/ece3.4632.
[7] Ku Noor Khalidah et al. (2021). Spared from poaching and natural predation, wild boars are likely to play the role of dominant forest species in Peninsular Malaysia. Forest Ecology and Management. DOI: 10.1016/j.foreco.2021.119458.
