Bunga raya merujuk kepada tumbuhan dalam genus Hibiscus daripada famili Malvaceae. Genus ini merangkumi lebih 300 spesies yang tumbuh terutamanya di kawasan tropika dan subtropika. Selain terkenal sebagai tanaman hiasan, bunga raya mempunyai kepentingan dalam bidang botani, genetik, pemakanan, perubatan tradisional dan industri.
Bunga raya turut mempunyai nilai budaya yang tinggi. Ia merupakan bunga kebangsaan Malaysia dan Hawaii, selain mempunyai kepentingan budaya di Haiti dan Tahiti. Kepelbagaian spesies serta kandungan fitokimianya menjadikan Hibiscus semakin mendapat perhatian dalam penyelidikan moden.
Kepentingan botani bunga raya
Antara spesies yang paling dikenali ialah Hibiscus rosa-sinensis. Spesies ini sering disebut sebagai “Ratu Tropika” kerana menghasilkan bunga yang besar dan menarik dalam pelbagai warna seperti merah, merah jambu, putih dan oren.
Walaupun biasanya dianggap sebagai satu spesies hiasan, H. rosa-sinensis sebenarnya merupakan kumpulan hibrid yang kompleks. Pembentukannya dikaitkan dengan beberapa spesies asal, termasuk:
- Hibiscus liliflorus;
- Hibiscus fragilis; dan
- Hibiscus arnottianus.
Asal usul hibrid ini membantu menerangkan kepelbagaian warna, bentuk, saiz dan bilangan kelopak yang terdapat dalam kultivar bunga raya moden.
Kepelbagaian genetik untuk pembiakbakaan
Bunga raya mempunyai kepelbagaian genetik yang tinggi. Dokumen tersebut menyatakan bahawa bilangan kromosom asas dalam genus ini berjulat daripada x = 7 hingga x = 39.
Kajian terhadap kebolehubahan genetik H. rosa-sinensis menunjukkan bahawa berat bunga dan bilangan kelopak mempunyai koefisien variasi genotip serta fenotip yang tinggi. Keadaan ini menunjukkan terdapat perbezaan genetik yang ketara antara bahan tanaman yang dinilai.
Antara ciri yang mencatatkan kebolewarisan tinggi ialah:
| Ciri | Nilai kebolewarisan |
|---|---|
| Jangka hayat bunga | 99.61% |
| Berat bunga | 98.51% |
Nilai kebolewarisan yang tinggi menunjukkan bahawa ciri tersebut banyak dipengaruhi oleh faktor genetik. Oleh itu, pemilihan pokok berdasarkan jangka hayat dan berat bunga berpotensi digunakan dalam program pembiakbakaan bagi menghasilkan kultivar yang mempunyai prestasi lebih baik.
Sebatian fitokimia dalam bunga raya
Genus Hibiscus mengandungi pelbagai fitokonstituen seperti:
- Antosianin;
- Fitosterol;
- Saponin;
- Glikosida;
- Flavonoid; dan
- Sebatian antioksidan.
Komposisi sebatian bioaktif berbeza mengikut spesies dan bahagian tumbuhan yang digunakan. Sebatian ini menjadi asas kepada pelbagai penggunaan tradisional bunga raya dan turut mendorong penyelidikan farmakologi.
Perbandingan beberapa spesies utama
| Spesies | Sebatian bioaktif utama | Kegunaan yang dinyatakan dalam dokumen |
|---|---|---|
| H. rosa-sinensis | Antosianin, saponin, kuersetin, kamferol | Rawatan luka, diabetes, hipertensi serta jangkitan kulat dan bakteria |
| H. sabdariffa | Asid hidroksisitrik, antosianin, asid protokatekuik | Antihipertensi, hepatoprotektif dan antidiabetik |
| H. cannabinus | Serat kortikal dan lignin | Pengeluaran serat serta penggunaan tradisional untuk keletihan |
Maklumat ini menunjukkan bahawa bunga raya tidak hanya mempunyai nilai estetik. Setiap spesies mempunyai komposisi kimia dan kegunaan yang berbeza.
Hibiscus rosa-sinensis dan potensi antimikrob
Ekstrak H. rosa-sinensis dilaporkan menunjukkan aktiviti antimikrob terhadap beberapa mikroorganisma, termasuk:
- Escherichia coli;
- Staphylococcus aureus;
- Aspergillus flavus; dan
- Aspergillus niger.
Dua spesies pertama ialah bakteria, manakala A. flavus dan A. niger ialah kulat. Aktiviti tersebut dikaitkan dengan kehadiran sebatian seperti antosianin, saponin, kuersetin dan kamferol.
Walau bagaimanapun, aktiviti ekstrak dalam kajian makmal tidak semestinya memberikan kesan yang sama apabila digunakan secara terus pada manusia. Kepekatan, kaedah pengekstrakan, dos dan bentuk penyediaan boleh mempengaruhi hasil.
Potensi antidiabetik berdasarkan kajian molekul
Kajian molecular docking yang disebut dalam dokumen menunjukkan bahawa sebatian myrisetin dan rutin mempunyai ikatan yang kuat dengan enzim ?-glukosidase.
?-Glukosidase ialah enzim yang terlibat dalam pemecahan karbohidrat kepada gula yang lebih ringkas. Oleh itu, perencatan enzim ini sering dikaji dalam penyelidikan berkaitan pengurusan glukosa selepas makan.
Dapatan tersebut mencadangkan potensi antidiabetik bagi sebatian dalam bunga raya. Namun, kajian docking merupakan pendekatan ramalan pada peringkat molekul dan tidak boleh dianggap sebagai pengesahan keberkesanan klinikal.
Roselle sebagai sumber makanan dan minuman
Hibiscus sabdariffa, yang lebih dikenali sebagai roselle, ditanam secara komersial untuk bahagian kaliksnya. Kaliks roselle digunakan dalam penghasilan:
- Teh;
- Jeli;
- Jem; dan
- Sirap.
Warna merah roselle banyak dikaitkan dengan kandungan antosianin. Selain menyumbang warna semula jadi, antosianin mempunyai aktiviti antioksidan yang menjadikannya berpotensi digunakan sebagai ramuan makanan berfungsi.
Aktiviti ekstrak kaliks roselle
Ekstrak hidroetanol daripada kaliks roselle dilaporkan mempunyai keupayaan merencat peroksidasi lipid. Peroksidasi lipid merupakan proses pengoksidaan lemak yang boleh menjejaskan kestabilan makanan dan komponen biologi.
Ekstrak tersebut turut menunjukkan aktiviti bakterisid dan fungisid terhadap bakteria serta kulat yang diuji dalam kajian yang dirujuk.
Dapatan ini memperlihatkan potensi roselle sebagai sumber sebatian semula jadi untuk aplikasi makanan. Namun, keberkesanan dalam produk sebenar bergantung pada formulasi, kepekatan, kestabilan dan keadaan penyimpanan.
Mikroenkapsulasi antosianin roselle
Antosianin ialah pigmen yang sensitif terhadap cahaya, haba, oksigen dan perubahan pH. Oleh itu, teknik pemprosesan diperlukan untuk membantu mengekalkan kestabilannya.
Dokumen tersebut melaporkan bahawa antosianin daripada bunga roselle berjaya dimikroenkapsulasi melalui teknik pengeringan semburan dengan kadar pengekalan sebanyak 96.0%.
Mikroenkapsulasi melindungi sebatian bioaktif dengan membungkusnya dalam bahan pembawa. Teknik ini membuka peluang penggunaan antosianin roselle sebagai:
- Pewarna semula jadi;
- Bahan tambah antioksidan;
- Ramuan minuman;
- Serbuk makanan; dan
- Bahan dalam produk makanan bernilai tambah.
Kenaf sebagai spesies industri
Hibiscus cannabinus, atau kenaf, mempunyai kegunaan yang berbeza daripada bunga raya hiasan dan roselle. Spesies ini mengandungi serat kortikal serta lignin dan digunakan terutamanya sebagai sumber serat.
Kenaf mempunyai potensi dalam industri bahan berasaskan tumbuhan. Dokumen tersebut turut menyatakan penggunaannya dalam perubatan tradisional bagi mengatasi keletihan.
Hal ini memperlihatkan keluasan fungsi genus Hibiscus, daripada tanaman landskap kepada sumber makanan, bahan bioaktif dan serat industri.
Penggunaan tradisional untuk rambut dan kulit kepala
Di India, bunga H. rosa-sinensis digunakan dalam penyediaan syampu tradisional bagi menyokong kesihatan kulit kepala dan pertumbuhan rambut.
Penggunaan ini selari dengan kedudukan bunga raya sebagai tumbuhan pelbagai guna. Namun begitu, dokumen tersebut tidak memberikan maklumat terperinci tentang formulasi, kadar penggunaan atau keberkesanan klinikal produk berasaskan bunga raya untuk rambut.
Oleh itu, penggunaan tradisional tersebut perlu dibezakan daripada produk yang telah diuji dari segi keselamatan dan keberkesanan.
Teh Hibiscus di Afrika Barat
Di Afrika Barat, teh daripada daun Hibiscus dikenali sebagai “Foléré”. Minuman ini digunakan secara tradisional untuk menurunkan kolesterol dan meningkatkan kesihatan hati.
Penggunaan tersebut menunjukkan bahawa bahagian tumbuhan selain bunga dan kaliks turut dimanfaatkan. Walau bagaimanapun, jenis spesies, penyediaan dan dos teh tersebut tidak dihuraikan secara terperinci dalam dokumen.
Potensi dalam sindrom metabolik
Penyelidikan terhadap Hibiscus turut melibatkan sindrom metabolik, iaitu kumpulan faktor yang berkaitan dengan glukosa darah, kolesterol, trigliserida dan tekanan darah.
Dokumen yang diberikan menyatakan bahawa kajian terhadap Hibiscus menunjukkan perubahan pada penanda-penanda tersebut dan dalam sesetengah keadaan kesannya dilaporkan setanding atau lebih baik berbanding farmaseutikal.
Namun demikian, dokumen itu juga menegaskan bahawa ujian klinikal jangka panjang masih diperlukan bagi mengesahkan keberkesanan terapeutik penggunaan tradisional bunga raya. Oleh itu, produk bunga raya tidak seharusnya dianggap sebagai pengganti ubat atau rawatan yang ditetapkan oleh profesional kesihatan.
Hubungan antara sains moden dan pengetahuan tradisional
Penggunaan bunga raya dalam perubatan tradisional telah mendorong kajian terhadap kandungan fitokimia dan aktiviti biologinya. Penyelidikan moden mula mengenal pasti sebatian seperti antosianin, saponin, rutin, myrisetin, kuersetin dan kamferol yang mungkin menyumbang kepada aktiviti tertentu.
Walau bagaimanapun, kajian bunga raya berada pada tahap yang berbeza-beza. Sebahagiannya melibatkan ujian makmal terhadap mikroorganisma, sebahagiannya menggunakan analisis molekul, manakala yang lain menilai ekstrak atau produk makanan.
Perbezaan reka bentuk kajian ini penting kerana setiap kaedah memberikan tahap bukti yang berbeza. Dapatan makmal menunjukkan potensi, tetapi pengesahan melalui ujian klinikal manusia masih diperlukan sebelum sesuatu tuntutan terapeutik dapat dibuat dengan lebih kukuh.
Kata kunci: bunga raya, Hibiscus, Hibiscus rosa-sinensis, roselle, Hibiscus sabdariffa, kenaf, Hibiscus cannabinus, fitokimia, antosianin, saponin, antioksidan, antimikrob, pembiakbakaan, kebolewarisan, makanan berfungsi, perubatan tradisional, mikroenkapsulasi
Sumber Rujukan
Alharbi, A., Al-Hussaini, A., & Alshami, I. (2024). A comprehensive review of the antimicrobial effects of Hibiscus species. Cureus, 16.
Da-Costa-Rocha, I., Bonnlaender, B., Sievers, H., Pischel, I., & Heinrich, M. (2014). Hibiscus sabdariffa L.: A phytochemical and pharmacological review. Food Chemistry, 165, 424–443.
Eta, C. T.-N. (2024). Hibiscus: A multipurpose medicinal plant. International Journal of Research in Medical and Clinical Science.
Gaikwad, M., Gaikwad, A., & Bhagat, A. (2025). Genetic variability in hibiscus (Hibiscus rosa-sinensis L.). International Journal of Farm Sciences.
Ge, J., Yang, C.-A., Wu, J.-Y., & Xue, J. (2025). Mitochondrial genomes of Hibiscus reveal structural heterogeneity and phylogenetic relationships. Horticulturae.
Jabeur, I., Pereira, E., Barros, L., Calhelha, R., Sokovi?, M., Oliveira, M. B. P., & Ferreira, I. C. F. R. (2017). Hibiscus sabdariffa L. as a source of nutrients, bioactive compounds and colouring agents. Food Research International, 100, 717–723.
Jeffery, T. D., & Richardson, M. L. (2020). A review of the effectiveness of hibiscus for treatment of metabolic syndrome. Journal of Ethnopharmacology, 113762.
Kapoor, M., Kaur, G., Kaur, N., Sharma, C., Batra, K., & Singh, D. (2021). The traditional uses, phytochemistry and pharmacology of genus Hibiscus: A review. European Journal of Medicinal Plants.
Koley, T., Majumder, J., Mahanta, M., Chowdhuri, T. K., & Gantait, S. (2024). Characterization and diversity assessment of Hibiscus germplasms using morphological, biochemical and molecular markers. South African Journal of Botany.
Magdalita, P., & Pascual, S. A. (2021). Hibiscus rosa-sinensis: Importance and classification. Dalam Floriculture and Ornamental Plants.
Mahadevan, N., S., & Kamboj, P. (2009). Hibiscus sabdariffa Linn.: An overview, 77–83.
Mitra, D., Saha, M., & Chatterjee, S. (2024). A mini review on phytochemical and therapeutic potentiality of Hibiscus: An ornamental plant species. Journal of Medicinal Plants Studies.
Raza, H., Sultan, M. T., Ahmad, K., Maaz, M., Zafar, S., Noman, A., & Jbawi, E. M. A. (2025). Hibiscus rosa-sinensis: A multifunctional flower bridging nutrition, medicine and molecular therapeutics. Food Science & Nutrition, 13.
Saha, R., Manipal, V., Sandhuja, M., & Mittal, C. (2025). A comprehensive overview of Hibiscus rosa-sinensis and its uses: A review. International Journal of Advanced Biochemistry Research.
Suprabha, D., Avilash, R., Paul, A., Saha, N., Tarafdar, A., & Mazumder, S. (2023). Food and medicinal properties of Hibiscus sabdariffa and Hibiscus rosa-sinensis. Sustainability, Agri, Food and Environmental Research.
Vargas, D. A., Vargas, N., Osorio-Doblado, A. M., Ruano-Ortiz, J. A., Medeiros, F. G. M. D., Hoskin, R., & Moncada, M. (2024). Valorization of Hibiscus sabdariffa anthocyanins to produce sustainable spray-dried ingredients. Sustainability.
