Bunga raya ialah tumbuhan berbunga daripada genus Hibiscus dalam famili Malvaceae. Genus ini mempunyai kepelbagaian yang sangat luas, dengan lebih 300 spesies dilaporkan dalam beberapa sumber, manakala sumber lain menyatakan jumlahnya melebihi 400 spesies. Tumbuhan ini dipercayai berasal dari kawasan Asia tropika sebelum tersebar secara meluas ke kawasan tropika dan subtropika di seluruh dunia.
Kepelbagaian bunga raya bukan sahaja dapat dilihat melalui warna dan bentuk bunganya, tetapi juga melalui kegunaannya sebagai tanaman hiasan, bahan makanan, minuman, sumber serat dan tumbuhan yang mempunyai potensi perubatan.
Spesies utama bunga raya
Dokumen tersebut menyenaraikan beberapa spesies utama dalam genus Hibiscus yang mempunyai ciri dan kegunaan berbeza.
| Spesies | Kegunaan utama | Ciri bunga |
|---|---|---|
| Hibiscus rosa-sinensis | Tanaman hiasan, ubatan | Merah, putih, kuning, oren dan merah jambu; bunga tunggal atau berganda |
| Hibiscus sabdariffa | Minuman, makanan | Kelopak merah; dikenali sebagai roselle |
| Hibiscus syriacus | Tanaman hiasan tahan sejuk | Putih, merah jambu dan ungu |
| Hibiscus mutabilis | Tanaman hiasan, ubatan | Bunga boleh berubah warna |
| Hibiscus cannabinus | Sumber serat atau kenaf | Kuning dengan bahagian tengah merah |
Perbezaan antara spesies ini memperlihatkan bahawa istilah bunga raya sebenarnya merangkumi kumpulan tumbuhan yang sangat pelbagai. Tidak semua spesies ditanam semata-mata untuk kecantikan bunga, kerana sebahagiannya mempunyai nilai makanan dan industri.
Hibiscus rosa-sinensis sebagai bunga raya hiasan utama
Spesies yang paling terkenal secara komersial ialah Hibiscus rosa-sinensis. Spesies ini turut dikenali sebagai “China rose” atau “Queen of Tropics” dan banyak digunakan sebagai tanaman hiasan di dalam serta luar bangunan.
Bunganya mempunyai pelbagai warna seperti merah, putih, kuning, oren, merah jambu dan krim. Bentuk bunganya pula boleh terdiri daripada kelopak tunggal atau kelopak berganda.
Menurut dokumen tersebut, H. rosa-sinensis bukan sekadar satu spesies yang ringkas, sebaliknya merupakan kumpulan hibrid kompleks. Pembentukannya melibatkan beberapa spesies seperti:
- H. liliflorus;
- H. fragilis;
- H. boryanus;
- H. arnottianus;
- H. kokio;
- H. storckii; dan
- H. denisonii.
Latar belakang hibrid yang kompleks ini membantu menerangkan mengapa H. rosa-sinensis mempunyai variasi warna, saiz dan bentuk bunga yang begitu luas.
Roselle sebagai bunga raya makanan
Hibiscus sabdariffa lebih dikenali sebagai roselle. Berbeza daripada bunga raya hiasan biasa, roselle banyak digunakan dalam penghasilan minuman dan makanan.
Bahagian kelopaknya berwarna merah dan menjadi ciri utama spesies ini. Warna tersebut menjadikan roselle sesuai digunakan dalam produk minuman dan makanan yang memerlukan warna semula jadi.
Walaupun roselle lazimnya dikaitkan dengan genus Hibiscus, dokumen tersebut menerangkan bahawa kajian filogenetik terkini telah mencadangkan pemulihan semula genus Sabdariffa untuk beberapa spesies dalam seksyen Furcaria. Perubahan ini menunjukkan bahawa pengelasan bunga raya masih berkembang seiring kemajuan penyelidikan genetik dan taksonomi.
Hibiscus syriacus yang tahan sejuk
Hibiscus syriacus merupakan spesies bunga raya yang digunakan sebagai tanaman hiasan, khususnya kerana sifatnya yang lebih tahan terhadap keadaan sejuk.
Bunganya hadir dalam warna putih, merah jambu dan ungu. Ciri tahan sejuk menjadikannya berbeza daripada kebanyakan bunga raya tropika yang lebih sesuai hidup dalam persekitaran panas dan lembap.
Spesies ini juga penting dalam program penghibridan untuk menghasilkan kultivar baharu yang menggabungkan ketahanan terhadap suhu rendah dengan ciri bunga daripada spesies tropika.
Hibiscus mutabilis yang berubah warna
Salah satu spesies yang mempunyai ciri menarik ialah Hibiscus mutabilis. Spesies ini digunakan sebagai tanaman hiasan dan turut dikaitkan dengan kegunaan tradisional.
Keistimewaan utama H. mutabilis ialah bunganya yang boleh berubah warna. Perubahan tersebut menjadikannya menonjol sebagai tanaman landskap kerana warna bunga boleh kelihatan berbeza mengikut peringkat perkembangan.
Ciri ini menunjukkan bahawa warna bunga tidak semestinya kekal sepanjang tempoh bunga berkembang.
Kenaf sebagai sumber serat
Hibiscus cannabinus dikenali sebagai kenaf dan mempunyai kepentingan utama sebagai sumber serat. Bunganya berwarna kuning dengan bahagian tengah merah.
Walaupun termasuk dalam kumpulan bunga raya, kenaf lebih banyak dimanfaatkan untuk tujuan industri berbanding sebagai tanaman hiasan. Serat daripada tumbuhan ini mempunyai kepentingan ekonomi dan boleh digunakan dalam penghasilan pelbagai bahan.
Dokumen tersebut turut menyebut bahawa kajian taksonomi terkini mengelompokkan kenaf dalam genus Sabdariffa sebagai Sabdariffa cannabina. Maklumat ini memperlihatkan perubahan dalam pengelasan berdasarkan pemahaman filogenetik yang lebih baharu.
Kepelbagaian bunga raya di Indonesia
Kajian morfologi di Baubau, Sulawesi Tenggara mengenal pasti sebanyak 15 jenis H. rosa-sinensis yang menunjukkan perbezaan pada ciri daun dan bunga.
Enam variasi warna utama yang dikenal pasti ialah:
- Krim;
- Kuning;
- Merah;
- Oren;
- Merah jambu; dan
- Putih.
Bentuk mahkotanya pula terdiri daripada bunga tunggal dan bunga berganda. Variasi tersebut menunjukkan bahawa penilaian morfologi masih penting untuk membezakan jenis bunga raya walaupun banyak kultivar mempunyai latar belakang hibrid.
Hubungan antara spesies
Kajian fenetik terhadap enam spesies Hibiscus di Indonesia melibatkan:
- H. rosa-sinensis;
- H. tiliaceus;
- H. macrophyllus;
- H. mutabilis;
- H. sabdariffa; dan
- H. acetosella.
Hubungan paling rapat dikenal pasti antara H. acetosella dengan H. sabdariffa, dengan persamaan sebanyak 86%. Hubungan paling jauh pula ditemui antara H. rosa-sinensis dengan H. macrophyllus, yang hanya menunjukkan persamaan sebanyak 26.3%.
Perbandingan ini dibuat berdasarkan ciri morfologi. Ia memperlihatkan bahawa persamaan rupa dan struktur tumbuhan boleh digunakan untuk menilai hubungan antara spesies.
Ribuan kultivar dengan pelbagai warna
Hibiscus rosa-sinensis mempunyai ribuan kultivar yang mempamerkan pelbagai warna dan gabungan warna. Selain merah, putih, kuning, oren dan merah jambu, dokumen tersebut turut menyatakan kewujudan kultivar yang mempunyai warna biru.
Program penghibridan memainkan peranan penting dalam menghasilkan kultivar baharu. Di Filipina, Universiti Philippines Los Baños dilaporkan telah menghasilkan lebih 40 hibrid bunga raya.
Penghasilan hibrid biasanya bertujuan mendapatkan gabungan ciri tertentu, seperti warna bunga yang menarik, bentuk mahkota yang unik, ketahanan terhadap persekitaran serta prestasi pertumbuhan yang lebih baik.
Variasi bentuk bunga
Bentuk bunga H. rosa-sinensis boleh dikategorikan kepada beberapa jenis. Bunga jenis “crested” atau berganda jenis I dibahagikan lagi kepada tiga kumpulan berdasarkan panjang kolum stamen:
- Crested single-like;
- Crested intermediate-like; dan
- Crested double-like.
Daripada 200 sampel bunga jenis crested yang dikaji, sebanyak 89.5% menunjukkan bentuk intermediate-like. Sementara itu, 6.5% dikategorikan sebagai double-like dan 4% sebagai single-like.
Data ini menunjukkan bahawa bentuk perantaraan merupakan bentuk yang paling dominan dalam sampel kajian tersebut.
Kultivar bunga raya merah
Kajian terhadap kultivar bunga raya merah di Bengal Barat membahagikannya kepada jenis tunggal dan jenis berganda.
Kultivar jenis tunggal terdiri daripada:
- Kali Jaba;
- Alipore Beauty; dan
- Versicolor.
Kultivar jenis berganda pula terdiri daripada:
- Celia; dan
- Red Dragon.
Celia diklasifikasikan sebagai Double II, manakala Red Dragon dikategorikan sebagai Double III. Pengelasan tersebut dibuat berdasarkan variasi pada epikaliks, stamen yang berubah suai dan karpel.
Spesies Lilibiscus di Kepulauan Pasifik dan Hindi
Seksyen Lilibiscus terdiri daripada 31 spesies yang kebanyakannya ditemukan di pulau gunung berapi di Lautan Hindi dan Pasifik.
Empat spesies bunga raya merah hingga oren dari Kepulauan Hawaii ialah:
- H. kokio;
- H. clayi;
- H. kahilii; dan
- H. saintjohnianus.
Di Kepulauan Mascarene pula, spesies yang dikenal pasti termasuk:
- H. boryanus;
- H. fragilis;
- H. genevei; dan
- H. liliiflorus.
Dua spesies baharu turut diterangkan, iaitu H. dargentii yang mempunyai bunga magenta dan H. igneus yang berbunga merah-kuning. Penemuan ini menunjukkan bahawa kepelbagaian bunga raya masih terus diteroka melalui kajian taksonomi.
Perubahan dalam pengelasan taksonomi
Kajian filogenetik terkini menunjukkan bahawa genus Hibiscus dalam pengertian tradisional adalah polifiletik. Ini bermaksud spesies yang dikelompokkan di bawah genus tersebut tidak semuanya berasal daripada satu kumpulan evolusi yang sama.
Berdasarkan penemuan tersebut, genus Sabdariffa dipulihkan semula untuk seksyen Furcaria yang merangkumi 117 spesies. Antara tumbuhan yang mempunyai kepentingan ekonomi dalam kumpulan tersebut ialah roselle, kenaf dan false roselle.
Perubahan ini penting kerana nama saintifik dan kedudukan sesuatu spesies boleh disemak apabila bukti genetik baharu diperoleh.
Bunga raya juga mempunyai nilai budaya yang besar. Dokumen tersebut menyatakan bahawa bunga raya merupakan bunga kebangsaan Malaysia dan Hawaii. Di Malaysia, kedudukannya sebagai bunga kebangsaan menjadikan bunga raya bukan sahaja penting sebagai tanaman hiasan, tetapi juga sebagai simbol identiti negara.
Kata kunci: bunga raya, Hibiscus, Hibiscus rosa-sinensis, roselle, kenaf, spesies bunga raya, kultivar bunga raya, bunga tunggal, bunga berganda, hibrid bunga raya, morfologi bunga, Lilibiscus, Malvaceae, kepelbagaian tumbuhan, taksonomi
Sumber Rujukan
Barrett, R., Yoshikawa, V. N., McLay, T., Duarte, M., Mwachala, G., & Hanes, M. M. (2025). Reinstatement of Sabdariffa and new combinations to support a monophyletic concept of Hibiscus. Australian Systematic Botany.
Das, S. C., Mandi, L., Biswas, K., Chowdhuri, T. K., & Chakravarty, K. (2025). Variations in the morphology, postharvest behaviour and phytochemical properties of commercial red-coloured cultivars of Hibiscus rosa-sinensis in West Bengal. Plant Science Today.
Koley, T., Majumder, J., Mahanta, M., Chowdhuri, T. K., & Gantait, S. (2024). Characterization and diversity assessment of Hibiscus germplasms using morphological, biochemical and molecular markers. South African Journal of Botany.
Kone, A. D., Diallo, I., Diop, B., Diop, A., Sy, P. B., & Niass, M. (2026). Use of three different Hibiscus sabdariffa varieties as an alternative colour indicator during acid–base titration. IOSR Journal of Applied Chemistry.
Kulkarni, S. B. S. S., & Taj, R. K. A. (2022). Characterization of Hibiscus rosa-sinensis L. genotypes using DUS test guidelines. International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences.
Magdalita, P., & Pascual, S. A. (2021). Hibiscus rosa-sinensis: Importance and classification. Dalam Floriculture and Ornamental Plants.
Malinowski, D., Pinchak, W. E., & Yanker-Hansen, K. (2019). Phenotypic similarities in flower characteristics between novel winter-hardy Hibiscus hybrids and their tropical relatives. Frontiers in Plant Science, 10.
Mashburn, B., Sevathian, J., Tatayah, V., Baider, C., Pynee, K., Rhumeur, A., Thomson, L. A. J., Callmander, M., & Edwards, C. (2025). A taxonomic revision of the Mascarene Hibiscus sect. Lilibiscus, with morphometric analysis and description of two new species. Annals of the Missouri Botanical Garden.
Mitra, D., Saha, M., & Chatterjee, S. (2024). A mini review on phytochemical and therapeutic potentiality of Hibiscus: An ornamental plant species. Journal of Medicinal Plants Studies.
Palupi, D., Aryani, R. D., Sukarsa, S., & Lestari, S. (2023). Hubungan kekerabatan fenetik enam spesies anggota genus Hibiscus berdasarkan karakter morfologi. Bioscientist: Jurnal Ilmiah Biologi.
Pradhan, S. S., Dalvi, N., Khanvillkar, M. H., Mahadik, S., & Parulekar, Y. (2024). Response of Hibiscus types to softwood grafting. Asian Research Journal of Agriculture.
Saifudin, S., & Salamah, A. (2021). Variations in the morphology of Hibiscus rosa-sinensis crested peach flowers in nature. Journal of Physics: Conference Series, 1725.
Slamet, A. (2018). The diversity of Hibiscus rosa-sinensis based on morphological approach. Scientiae Educatia.
Thomson, L., & Mashburn, B. (2022). Pacific Hibiscus in sect. Lilibiscus: Hibiscus kokio and related species from the Hawaiian Archipelago. Pacific Science, 76, 157–174.
