Matoa (Pometia pinnata J.R.Forst. & G.Forst.) merupakan tanaman buah tropika daripada famili Sapindaceae, iaitu keluarga tumbuhan yang turut merangkumi rambutan, laici dan longan. Tanaman ini berasal dan tersebar luas di kawasan tropika Asia-Pasifik, terutama di Indonesia, Papua New Guinea dan beberapa kepulauan Pasifik. Walaupun buahnya mempunyai rasa dan aroma yang menarik, matoa masih dikategorikan sebagai tanaman buah yang kurang dimanfaatkan serta belum dibangunkan secara meluas sebagai tanaman komersial.
Antara maklumat asas yang diperlukan bagi membangunkan sesuatu tanaman buah ialah pengetahuan tentang fenologi. Fenologi merujuk kepada kajian perubahan atau peringkat perkembangan tumbuhan mengikut masa, seperti pertumbuhan pucuk, pembentukan putik bunga, pembungaan, pembentukan buah dan pemasakan buah.
Bagi matoa, maklumat fenologi sangat penting kerana pengetahuan tentang musim dan tempoh pembungaan boleh membantu pengusaha menentukan masa yang sesuai untuk menjalankan pembajaan, pengairan, pemangkasan, kawalan perosak serta persediaan penuaian.
Kajian fenologi matoa
Satu kajian oleh Agusri, Fathoni, Adrian, Widodo dan Matra telah dijalankan di Mekarsari Fruit Garden, Cileungsi, Bogor, Indonesia. Kajian tersebut bertujuan mengenal pasti peringkat pembungaan dan perkembangan buah matoa, di samping menyediakan maklumat asas untuk menyokong penanaman dan program pembiakbakaan tanaman ini. Hasil kajian tersebut kemudiannya diterbitkan dalam Agricultural Research Journal, Jilid 61, Isu 5, pada tahun 2024.
Pokok yang digunakan ialah matoa berkulit merah yang ditanam pada tahun 1995. Empat pokok matang berumur sekitar 24 tahun, sihat dan menunjukkan pertumbuhan normal dipilih sebagai sampel. Pemerhatian terhadap perkembangan bunga dibuat setiap enam hari, bermula daripada kemunculan putik generatif hingga bunga berkembang penuh. Perkembangan buah pula diperhatikan setiap dua minggu selepas antesis. Sebanyak lapan jambak bunga daripada empat pokok dipilih untuk pemerhatian terperinci.
Permulaan fasa generatif
Kitaran pembiakan matoa bermula dengan kemunculan putik generatif. Dalam keadaan kajian di Bogor, proses ini bermula sekitar akhir Jun hingga awal Julai, iaitu ketika keamatan hujan mula menurun dan kawasan tersebut memasuki permulaan musim yang lebih kering.
Dapatan ini menunjukkan bahawa perubahan keadaan persekitaran, khususnya pengurangan hujan, mungkin bertindak sebagai salah satu rangsangan kepada peralihan pokok daripada pertumbuhan vegetatif kepada pertumbuhan generatif. Walau bagaimanapun, tindak balas sebenar pokok turut boleh dipengaruhi oleh umur pokok, status nutrien, keadaan kanopi, varieti dan iklim setempat.
Putik generatif matoa boleh muncul pada bahagian hujung atau sisi ranting. Selepas putik tersebut muncul, jambak bunga mula memanjang dan membentuk cabang-cabang kecil yang mengandungi sejumlah besar kuntum bunga.
Bentuk dan perkembangan jambak bunga
Bunga matoa tersusun dalam bentuk panikel, iaitu jambak bunga bercabang. Panjang panikel yang direkodkan dalam kajian adalah antara 8 hingga 30 sentimeter, dengan sekitar 4 hingga 16 cabang bunga pada setiap jambak. Susunan jambaknya dikategorikan sebagai perbungaan monopodial, iaitu paksi utama jambak terus memanjang sambil menghasilkan cabang bunga pada bahagian sisinya.
Secara umum, perkembangan bunga matoa dibahagikan kepada beberapa peringkat utama:
- permulaan putik generatif;
- pembesaran panikel;
- pembentukan putik bunga matang; dan
- antesis atau bunga berkembang penuh.
Tempoh daripada kemunculan awal putik generatif sehingga bunga mencapai peringkat antesis ialah sekitar 56 hari. Dalam kajian tersebut, pokok matoa mula menunjukkan pembungaan penuh sekitar September.
Tempoh hampir dua bulan ini memberikan ruang kepada pengusaha untuk memantau keadaan pokok sebelum pembungaan penuh. Dalam tempoh tersebut, kestabilan bekalan air, kesihatan daun dan perlindungan jambak bunga daripada serangan perosak perlu diberi perhatian.
Antesis dan permulaan pembentukan buah
Antesis ialah peringkat apabila bunga berkembang sepenuhnya dan organ pembiakannya bersedia menjalani proses pendebungaan. Peringkat ini penting kerana kejayaan pendebungaan dan persenyawaan akan menentukan sama ada ovari bunga dapat berkembang menjadi buah.
Selepas pendebungaan berlaku, kelopak bunga mula gugur dan ovari mula membesar. Dalam kajian matoa tersebut, pembentukan ovari yang dapat dikenal pasti berlaku kira-kira 9 hingga 12 hari selepas antesis.
Walaupun satu jambak matoa boleh menghasilkan banyak bunga, hanya sebahagian kecil daripadanya berkembang menjadi buah. Purata kadar pembentukan buah atau fruit set yang direkodkan ialah sekitar 2.51%.
Kadar ini menunjukkan bahawa kehilangan bunga dan buah muda merupakan proses yang besar dalam kitaran pembiakan matoa. Sebahagian bunga mungkin tidak mengalami pendebungaan sempurna, manakala sebahagian buah muda pula boleh gugur akibat faktor fisiologi atau keadaan persekitaran. Oleh itu, jumlah bunga yang banyak tidak semestinya menghasilkan jumlah buah matang yang sama banyak.
Peringkat perkembangan buah
Selepas ovari terbentuk, buah matoa melalui beberapa perubahan morfologi sebelum mencapai kematangan. Peringkat tersebut merangkumi:
- pembentukan buah muda;
- pembesaran buah;
- pembentukan aril;
- kematangan buah; dan
- buah terlalu masak.
Aril ialah bahagian isi yang menyelaputi biji dan menjadi bahagian utama buah matoa yang dimakan. Pada peringkat awal, kulit buah masih berwarna hijau dan aril belum berkembang sepenuhnya. Apabila buah membesar, lapisan aril menjadi semakin jelas, manakala berat, panjang dan diameter buah turut meningkat.
Tempoh perkembangan buah daripada antesis hingga mencapai kematangan adalah sekitar 12 minggu. Dalam varieti berkulit merah yang dikaji, perubahan warna kulit kepada merah menjadi salah satu petunjuk visual bahawa buah telah mencapai tahap kematangan yang sesuai.
Kajian tersebut turut menggunakan pengumpulan unit haba untuk menggambarkan perkembangan bunga dan buah. Daripada permulaan putik generatif hingga antesis, tempohnya ialah 56 hari dengan pengumpulan haba sekitar 1,014.15 darjah Celsius hari. Keseluruhan perkembangan daripada permulaan generatif hingga buah matang mengambil sekitar 140 hari dan mencatat pengumpulan haba kira-kira 2,585.90 darjah Celsius hari.
Walaupun data unit haba ini diperoleh daripada keadaan di Bogor, pendekatan tersebut mempunyai potensi untuk digunakan bagi meramal peringkat pembungaan dan masa tuaian matoa di lokasi lain. Namun demikian, nilainya mungkin berubah mengikut suhu, taburan hujan, varieti dan keadaan persekitaran setempat.
Hubungan dengan cuaca dan mikroiklim
Kajian fenologi matoa menunjukkan bahawa perkembangan generatif tanaman ini berkait rapat dengan keadaan mikroiklim. Permulaan pembentukan bunga berlaku ketika hujan mulai berkurang, manakala perkembangan bunga dan buah seterusnya dipengaruhi oleh suhu, kelembapan udara, cahaya matahari serta pengumpulan haba.
Hujan yang terlalu tinggi ketika bunga berkembang berpotensi mengganggu aktiviti serangga pendebunga dan menyebabkan bunga mudah gugur. Sebaliknya, keadaan terlalu kering juga boleh memberikan tekanan kepada pokok, khususnya ketika buah muda sedang terbentuk.
Oleh sebab itu, air perlu diurus secara seimbang. Pengusaha tidak seharusnya terus menghentikan pengairan hanya kerana pembungaan berlaku selepas penurunan hujan. Pokok masih memerlukan kelembapan tanah yang mencukupi untuk menyokong pembesaran jambak, antesis, pembentukan ovari dan perkembangan buah.
Implikasi kepada pengurusan tanaman
Maklumat fenologi boleh diterjemahkan kepada beberapa tindakan pengurusan ladang. Apabila putik generatif mula kelihatan, pengusaha boleh meningkatkan pemantauan terhadap jambak bunga dan mengelakkan pemangkasan berat yang boleh membuang ranting produktif.
Tempoh sekitar 56 hari daripada permulaan putik hingga antesis boleh digunakan sebagai panduan untuk merancang pembajaan sokongan, pemantauan serangga pendebunga dan kawalan perosak. Selepas antesis, tempoh 9 hingga 12 hari pertama pula merupakan fasa kritikal pembentukan ovari.
Apabila buah berjaya terbentuk, pengusaha mempunyai tempoh sekitar 12 minggu untuk membuat persediaan penuaian. Persediaan ini boleh merangkumi pemantauan perkembangan saiz buah, penyediaan tenaga kerja, peralatan penuaian dan pasaran.
Walau bagaimanapun, angka yang diperoleh daripada kajian di Bogor tidak seharusnya dianggap sebagai jadual mutlak untuk semua kawasan. Di Malaysia, masa pembungaan mungkin berbeza kerana perbezaan taburan hujan, suhu, jenis tanah, bahan tanaman dan kaedah pengurusan kebun. Pemerhatian tempatan masih perlu dibuat sekurang-kurangnya selama beberapa musim pengeluaran.
Keperluan kajian lanjutan di Malaysia
Kajian yang dijalankan di Bogor memberikan gambaran awal yang sangat berguna, tetapi hanya melibatkan empat pokok matang daripada varieti berkulit merah. Oleh itu, kajian lanjutan perlu melibatkan lebih banyak pokok, lokasi dan jenis matoa.
Di Malaysia, kajian boleh memberi tumpuan kepada perkara berikut:
- masa kemunculan putik generatif mengikut musim;
- hubungan taburan hujan dengan permulaan pembungaan;
- tempoh antesis dan aktiviti serangga pendebunga;
- kadar pembentukan serta keguguran buah;
- perkembangan saiz dan berat buah mengikut minggu;
- perubahan warna kulit dan kandungan pepejal terlarut;
- perbezaan fenologi antara bahan tanaman; dan
- penentuan indeks kematangan serta masa tuaian terbaik.
Kajian sedemikian boleh menghasilkan kalendar fenologi matoa yang lebih sesuai dengan keadaan agroiklim Malaysia. Dalam jangka panjang, kalendar ini boleh menjadi asas kepada pembangunan pakej teknologi tanaman matoa.
Kesimpulan
Kajian fenologi menunjukkan bahawa kitaran pengeluaran buah matoa bermula dengan kemunculan putik generatif pada permulaan musim yang lebih kering. Tempoh daripada kemunculan putik hingga bunga berkembang penuh adalah sekitar 56 hari. Ovari mula terbentuk kira-kira 9 hingga 12 hari selepas antesis, manakala buah memerlukan kira-kira 12 minggu untuk berkembang daripada antesis hingga matang.
Walaupun pokok menghasilkan banyak bunga, kadar pembentukan buah yang dicatatkan hanya sekitar 2.51%. Keadaan ini memperlihatkan bahawa fasa pendebungaan, pembentukan ovari dan perkembangan buah muda merupakan peringkat penting dalam menentukan hasil akhir.
Pemahaman tentang fenologi membolehkan pengurusan tanaman dibuat berdasarkan peringkat sebenar perkembangan pokok, bukan semata-mata mengikut kalendar tahunan. Bagi matoa yang masih kurang dibangunkan sebagai tanaman komersial, maklumat ini merupakan asas penting untuk menyusun amalan pembajaan, pengairan, pemangkasan, pengurusan pendebungaan dan penuaian dengan lebih teratur.
Kata kunci
Matoa; Pometia pinnata; fenologi; pembungaan; antesis; pembentukan buah; perkembangan buah; kadar pembentukan buah; mikroiklim; tanaman buah tropika.
Rujukan
Agusri, Fathoni, M. A. N., Adrian, M., Widodo, W. D., & Matra, D. D. (2024). Phenological studies of matoa (Pometia pinnata) flowering and fruit development. Agricultural Research Journal, 61(5), 751–761. https://doi.org/10.5958/2395-146X.2024.00090.2
Agusri. (2020). Studi fenofisiologi perkembangan bunga dan perkembangan buah matoa (Pometia pinnata) [Tesis, IPB University]. IPB University Repository.
