Ubi keledek (Ipomoea batatas) ialah antara ubi yang paling digemari di Malaysia. Ia direbus untuk sarapan, digoreng menjadi cucur, dibuat bubur caca, kuih dan kerepek. Ubi keledek oren, ungu, putih dan kuning mudah didapati di pasar. Tetapi apakah khasiat sebenar ubi keledek, dan adakah ia benar-benar “makanan super” seperti yang sering didakwa? Artikel ini merumuskan bukti saintifik terkini.
Kepentingan Ubi Keledek
Ubi keledek berasal dari benua Amerika dan merupakan tanaman makanan keenam terpenting di dunia, dengan China sebagai pengeluar utama [1]. Asia dan Afrika menyumbang 95% daripada pengeluaran dunia [2]. Di Malaysia, ubi keledek merupakan tanaman kontan yang penting, dan Terengganu ialah antara pengeluar terbesar di negara ini [3].
Ubi keledek memerlukan input pengeluaran yang rendah berbanding tanaman ruji lain [4], dan boleh tumbuh dalam pelbagai iklim [5].
Kandungan Nutrien Utama
Ubi keledek kaya dengan karbohidrat kompleks [6], serat, vitamin dan mineral [5]. Akar, daun, batang dan tangkainya mengandungi karbohidrat bioaktif, protein, lipid, karotenoid, antosianin, asid fenolik terkonjugat dan mineral [7].
Kajian 86 aksesi ubi keledek mendapati urutan kandungan mineral ialah kalium > kalsium > fosforus > natrium > magnesium > zat besi > mangan > zink > kuprum > selenium [8].
Warna Isi Menentukan Khasiat
| Warna isi | Kekuatan utama |
|---|---|
| Oren | Sumber beta-karotena yang unggul [9] |
| Ungu | Kandungan antosianin yang sangat baik [9] |
| Putih | Hampir tiada beta-karotena [9]; kanji lebih tinggi [8] |
Bukti daripada Ujian Manusia
Ulasan sistematik 22 kajian intervensi manusia mendapati pengambilan ubi keledek nampaknya memperbaiki [5]:
Status vitamin A (8 kajian)
Penanda gula darah dan ukuran badan (6 kajian)
Penanda hati (3 kajian)
Tekanan darah (1 kajian)
Penyerapan zat besi (1 kajian)
Sembelit (1 kajian)
Namun, penyelidik menegaskan asas bukti masih terhad, dan ujian rawak terkawal jangka panjang yang direka dengan baik diperlukan untuk menentukan hubungan sebab-akibat [5].
Bukti paling kukuh: Vitamin A
Ubi keledek oren mempunyai bukti terkuat. Ujian rawak di Afrika Selatan mendapati kanak-kanak sekolah yang makan 125 g ubi keledek oren rebus setiap hari menunjukkan peningkatan simpanan vitamin A di hati berbanding kumpulan yang makan ubi keledek putih [10]. Ini dibincangkan lebih lanjut dalam artikel ketiga siri ini.
Gula darah: Bergantung kepada cara memasak
Indeks glisemik (GI) ubi keledek sangat bergantung kepada cara memasak. Kajian di Jamaica mendapati ubi keledek rebus mempunyai GI terendah (41 hingga 50), manakala yang dibakar (82 hingga 94) dan dipanggang (79 hingga 93) mempunyai GI tertinggi [11].
Bukti Makmal dan Haiwan
Pelbagai manfaat kesihatan dilaporkan daripada kajian in vitro dan in vivo, termasuk antioksidan, perlindungan jantung, anti-radang, antikanser, antidiabetes, antimikrob, anti-obesiti dan pencegahan kekurangan vitamin A [9]. Satu ulasan mendapati aktiviti biologi berbeza dari segi kualiti dan kuantiti antara kultivar ubi keledek [12].
Daun Ubi Keledek
Daun ubi keledek menyediakan sumber mikronutrien dan pelbagai sebatian bioaktif dalam diet [13]. Namun, daun, batang dan tangkai ubi keledek masih kurang digunakan secara komersial [7].
Kesan Pemprosesan
Faktor yang mempengaruhi komposisi nutrien dan fungsi biologi ubi keledek termasuk varieti, bahagian tumbuhan, penyimpanan lepas tuai dan pemprosesan [7]. Kesan pemprosesan komersial dan masakan di rumah terhadap sebatian bioaktif ubi keledek masih memerlukan kajian lanjut [6].
Siri Artikel Ini
1. Perbezaan warna isi ubi keledek
2. Ubi keledek oren dan vitamin A
3. Ubi keledek dan gula darah
4. Caiapo: ekstrak ubi keledek putih untuk diabetes
5. Ubi keledek ungu dan antosianin
6. Daun ubi keledek
7. Menanam ubi keledek dan kawalan lelanas
Ubi Keledek sebagai Makanan Berfungsi
Ulasan saintifik menggambarkan ubi keledek sebagai “makanan perubatan”, iaitu makanan yang bukan sahaja membekalkan tenaga tetapi juga sebatian yang berpotensi menyokong kesihatan [14]. Akar ubi keledek juga dilaporkan mempunyai kesan prebiotik dan anti-hipertensi dalam kajian [15].
Selain dimakan rebus atau kukus, ubi keledek boleh diproses menjadi pelbagai produk. Ulasan menyenaraikan produk fermentasi seperti jeruk laktik dan kanji masam sebagai antara cara ubi keledek dimanfaatkan [2]. Ini membuka peluang kepada usahawan kecil untuk menghasilkan produk bernilai tambah seperti tepung, kerepek bakar atau minuman.
Dari sudut pertanian, kajian di Afrika mendapati varieti berisi oren memberi hasil sekurang-kurangnya dua kali ganda berbanding varieti berisi putih tempatan dalam ujian tersebut [16]. Ini menunjukkan bahawa varieti yang lebih berkhasiat tidak semestinya mengorbankan hasil.
Bagi pengguna di Malaysia, ubi keledek mudah didapati, murah dan boleh disediakan dengan pelbagai cara, menjadikannya pilihan karbohidrat yang praktikal.
Kesimpulan
Ubi keledek ialah makanan berkhasiat yang kaya karbohidrat kompleks, serat, kalium dan pelbagai sebatian bioaktif. Ubi keledek oren terbukti meningkatkan status vitamin A dalam ujian manusia, manakala ubi keledek ungu kaya antosianin. Untuk kawalan gula darah, cara memasak sangat penting: merebus memberikan GI yang lebih rendah berbanding membakar. Kebanyakan manfaat lain masih memerlukan ujian klinikal yang lebih kukuh.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Pesakit diabetes perlu mengawal saiz hidangan dan berbincang dengan doktor atau pakar dietetik.
Rujukan
[1] Alberto A. Escobar-Puentes et al. (2022). Sweet Potato (Ipomoea batatas L.) Phenotypes: From Agroindustry to Health Effects. Foods. DOI: 10.3390/foods11071058.
[2] Sana Noreen et al. (2024). Extend the emphasis to encompass sweet potatoes health advantages, industrial applications, and nutritional qualities. CyTA – Journal of Food. DOI: 10.1080/19476337.2024.2390994.
[3] Mohammad Zarith Zol et al. Distribution of Cylas formicarius (Coleoptera: Brentidae) and assessment of knowledge, attitudes and practices of community towards pests in Terengganu, Malaysia.
[4] S. Neela et al. (2019). Review on nutritional composition of orange?fleshed sweet potato and its role in management of vitamin A deficiency. Food Science & Nutrition. DOI: 10.1002/fsn3.1063.
[5] Yuxin Qin et al. (2022). Nutrition-related health outcomes of sweet potato (Ipomoea batatas) consumption: A systematic review. Food Bioscience. DOI: 10.1016/j.fbio.2022.102208.
[6] E. Laveriano-Santos et al. (2022). Sweet Potato Is Not Simply an Abundant Food Crop: A Comprehensive Review of Its Phytochemical Constituents, Biological Activities, and the Effects of Processing. Antioxidants. DOI: 10.3390/antiox11091648.
[7] Su-Nan Wang et al. (2016). Chemical constituents and health effects of sweet potato. Food research international. DOI: 10.1016/j.foodres.2016.08.032.
[8] Shan Zhao et al. (2024). Comparative Analysis of Nutrients, Phytochemicals, and Minerals in Colored Sweet Potato (Ipomoea batatas L.) Roots. Foods. DOI: 10.3390/foods13223636.
[9] M. K. Alam (2021). A comprehensive review of sweet potato (Ipomoea batatas [L.] Lam): Revisiting the associated health benefits. Trends in Food Science and Technology. DOI: 10.1016/j.tifs.2021.07.001.
[10] P. V. van Jaarsveld et al. (2005). Beta-carotene-rich orange-fleshed sweet potato improves the vitamin A status of primary school children assessed with the modified-relative-dose-response test. The American journal of clinical nutrition. DOI: 10.1093/ajcn/81.5.1080.
[11] P. Bahado-Singh et al. (2011). Relationship between Processing Method and the Glycemic Indices of Ten Sweet Potato (Ipomoea batatas) Cultivars Commonly Consumed in Jamaica. Journal of Nutrition and Metabolism. DOI: 10.1155/2011/584832.
[12] R. M. Elgabry et al. (2023). A review on the potential health benefits of Sweet Potato: insights on its preclinical and clinical studies. International Journal of Food Science & Technology. DOI: 10.1111/ijfs.16447.
[13] H. Nguyen et al. (2021). Bioactive Compounds, Antioxidants, and Health Benefits of Sweet Potato Leaves. Molecules. DOI: 10.3390/molecules26071820.
[14] R. Mohanraj et al. (2014). Sweet Potato (Ipomoea batatas [L.] Lam) – A Valuable Medicinal Food: A Review. Journal of Medicinal Food. DOI: 10.1089/jmf.2013.2818.
[15] T. D. de Albuquerque et al. (2019). Sweet potato roots: Unrevealing an old food as a source of health promoting bioactive compounds – A review. Trends in Food Science & Technology. DOI: 10.1016/j.tifs.2018.11.006.
[16] V. Hagenimana et al. (2001). Enhancing Vitamin A Intake in Young Children in Western Kenya: Orange-Fleshed Sweet Potatoes and Women Farmers Can Serve as Key Entry Points. Food and Nutrition Bulletin. DOI: 10.1177/156482650102200407.
