Pengenalan
Ashton-Butt et al. (2019) menyatakan sawit mempunyai jangka hayat komersial 25 tahun sebelum perlu ditanam semula kerana produktiviti menurun dan sukar dituai. Ketika itu, sebahagian pekebun kecil di Malaysia mempertimbangkan sama ada untuk menanam semula sawit atau menukar tanah kepada tanaman lain seperti durian, pisang atau nanas (pengetahuan am). Perlu dinyatakan dengan jelas: carian ini tidak menemui sebarang kajian tentang hasil atau kesan menukar ladang sawit lama kepada kebun buah. Artikel ini menggunakan bukti berkaitan penanaman semula sawit, tanaman selingan dan keadaan tanah bekas sawit untuk membincangkan prinsip yang relevan secara berhati-hati.
Kajian utama bertajuk “Analisis Pendapatan Usahatani Tumpangsari pada Peremajaan Kebun Kelapa Sawit Rakyat” (Sri Ambar Kusumawati et al., 2019). Objektifnya ialah menganalisis pendapatan sistem tanaman selingan semasa penanaman semula sawit pekebun kecil, di Desa Bukit Jaya, Kecamatan Ukui, Kabupaten Pelalawan, Provinsi Riau, Indonesia, di atas kebun sawit berumur 28 tahun yang ditanam semula. Kajian ini disokong oleh kajian tanah Ultisol di bawah sawit di Johor, Malaysia (Patrick Hong Chuan Ng et al., 2011), kajian guna tanah di Lahad Datu, Sabah (Mohamad Ikhram Mohamad Ridzuan dan Amrullah Maraining, 2025), kajian tanaman selingan pisang Barangan semasa penanaman semula (Daniel Martahi Bonar Manurung et al., 2026) dan kajian fauna tanah selepas penanaman semula (Ashton-Butt et al., 2019).
Sorotan Kajian Lepas
Sri Ambar Kusumawati et al. (2019) menjelaskan masalah utama penanaman semula bagi pekebun kecil ialah kehilangan pendapatan selama kira-kira tiga tahun sebelum pokok baharu berhasil. Bagi syarikat besar kesannya kecil, tetapi bagi pekebun kecil ia mengancam kelangsungan hidup keluarga. Isu jurang pendapatan ini juga wujud apabila tanah ditukar kepada pokok buah yang mengambil beberapa tahun untuk berbuah (pengetahuan am).
Sahuri (2018) mengkaji jagung sebagai tanaman selingan di antara pokok getah belum berhasil (klon IRR 112, jarak 6 m × 3 m, 550 pokok sehektar) dan kesannya terhadap produktiviti tanah serta pertumbuhan getah muda.
Dari sudut tanah, Sudaryono (2016) menjelaskan bahawa kebanyakan tanah di Kalimantan Timur ialah Ultisol yang rendah kesuburan dan miskin bahan organik, jadi baja organik daripada kompos atau baja kandang diperlukan. Budi Hadi Narendra (2012) pula mengkaji kesan perbaikan keadaan tanah terhadap pertumbuhan kaliandra (Calliandra calothyrsus) dan buni (Antidesma bunius), sejenis pokok buah, di kawasan konservasi Gunung Batur, Bali yang sangat kritikal.
Dapatan Utama
Tiada kajian penukaran sawit kepada kebun buah. Carian tidak menemui kajian yang mengukur hasil, kos atau keadaan tanah apabila ladang sawit lama ditukar terus kepada kebun buah. Dapatan di bawah hanya menyentuh aspek berkaitan.
Tanaman selingan menampung jurang pendapatan. Sri Ambar Kusumawati et al. (2019) mendapati produktiviti jagung musim tanam 1 hingga 3 ialah 5.01, 7.51 dan 6.57 t ha?¹ (purata 6.36 t ha?¹), manakala kacang soya 1.60, 1.28 dan 2.19 t ha?¹ (purata 1.69 t ha?¹). Kos pengeluaran ialah IDR 11,550,000 sehektar untuk jagung dan IDR 9,955,000 untuk soya. Pendapatan purata ialah IDR 3,280,623 sebulan setiap unit bagi jagung dan IDR 636,518 bagi soya, dengan nisbah R/C 2.66 dan 1.33. Tanaman selingan tidak memberi kesan signifikan terhadap pertumbuhan sawit.
Pisang sebagai tanaman selingan. Daniel Martahi Bonar Manurung et al. (2026) mengkaji PT Agricinal yang produktiviti buah tandan segarnya merosot daripada 6.41 tan/ha/tahun (2020) kepada 3.92 tan/ha/tahun (2022), jauh di bawah piawai 25–30 tan/ha/tahun, lalu memulakan penanaman semula dengan tempoh tidak berhasil 3–4 tahun. Tanaman selingan pisang Barangan di atas 1,000 ha meningkatkan NPV sebanyak 66.8% (daripada IDR 58.63 bilion kepada IDR 97.79 bilion), IRR daripada 25% kepada 45%, Net B/C daripada 1.65 kepada 1.77, dan memendekkan tempoh bayar balik daripada 6 kepada 4 tahun. Ini satu-satunya bukti melibatkan tanaman buah, berbentuk analisis kewangan.
Keadaan tanah di bawah sawit di Johor. Patrick Hong Chuan Ng et al. (2011) mendapati pH tanah, karbon organik dan jumlah N menurun dengan masa dalam agroekosistem sawit; penurunan karbon organik dan N bertepatan dengan tempoh biojisim sawit dibakar atau dibakar separa semasa penanaman semula. Teknik penanaman semula tanpa bakar memberikan peningkatan besar karbon organik tanah. P tanah dan K boleh tukar meningkat, mungkin akibat kadar baja fosfat batuan dan K yang lebih tinggi sejak 1990-an.
Kehilangan fauna tanah selepas penebangan. Ashton-Butt et al. (2019) mendapati kekayaan dan kelimpahan makrofauna tanah merosot drastik sejurus selepas penanaman semula. Kekayaan pulih sebahagian selepas 7 tahun tetapi masih 19% lebih rendah berbanding sawit pusingan pertama, manakala kelimpahan pulih dalam 1 tahun, terutamanya disebabkan semut.
Guna tanah dan keselamatan makanan. Mohamad Ikhram Mohamad Ridzuan dan Amrullah Maraining (2025) menyatakan penanaman sawit besar-besaran di Lahad Datu mengurangkan tanah untuk padi, sayur-sayuran dan buah-buahan, serta merosotkan kualiti tanah. Menggunakan pemetaan guna tanah (LULC) dan GIS, mereka mendapati pengurusan tanah lebih seimbang boleh mengurangkan kesan negatif dan menggalakkan kepelbagaian tanaman.
| Penunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Hasil jagung selingan (purata) | 6.36 t ha?¹; R/C 2.66 | Sri Ambar Kusumawati et al. (2019) |
| Hasil soya selingan (purata) | 1.69 t ha?¹; R/C 1.33 | Sri Ambar Kusumawati et al. (2019) |
| NPV dengan pisang Barangan | +66.8% | Daniel Martahi Bonar Manurung et al. (2026) |
| Tempoh bayar balik | 6 ? 4 tahun | Daniel Martahi Bonar Manurung et al. (2026) |
| Kekayaan makrofauna 7 tahun selepas tanam semula | 19% lebih rendah | Ashton-Butt et al. (2019) |
Perbincangan
Bukti yang ada tidak menjawab secara langsung sama ada menukar ladang sawit lama kepada kebun buah menguntungkan atau sesuai. Apa yang ditunjukkan ialah tempoh peralihan selepas pokok sawit tua ditebang ialah tempoh paling kritikal: pendapatan terhenti, fauna tanah merosot dan kesuburan tanah bergantung pada cara biojisim lama diurus.
Kajian Riau dan kajian pisang Barangan menunjukkan tanaman selingan boleh menampung pendapatan semasa peralihan, dan pisang memberikan analisis kewangan yang positif. Namun kedua-duanya dalam konteks menanam semula sawit, bukan menukar kepada kebun buah kekal. Kajian Johor pula menunjukkan penanaman semula tanpa bakar meningkatkan karbon organik tanah, satu prinsip yang relevan kepada sesiapa yang membersihkan ladang sawit lama.
Had utama ialah ketiadaan kajian khusus, terutamanya untuk tanaman buah saka seperti durian yang memerlukan pelaburan dan tempoh matang yang lama. Sebarang keputusan penukaran perlu mengambil kira kesesuaian tanah, pasaran buah, modal dan syarat guna tanah (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pekebun Kecil
1. Rancang aliran tunai bagi tempoh beberapa tahun sebelum pokok buah berhasil; tanaman selingan seperti jagung atau pisang boleh membantu, berdasarkan kajian semasa penanaman semula sawit.
2. Urus biojisim sawit lama tanpa membakar, kerana kajian Johor menunjukkan teknik tanpa bakar meningkatkan karbon organik tanah.
3. Lakukan analisis tanah sebelum menanam, kerana pH, karbon organik dan N tanah bekas sawit didapati menurun dengan masa; pengapuran dan bahan organik mungkin diperlukan (pengetahuan am).
4. Semak syarat guna tanah dengan pejabat tanah dan dapatkan nasihat pegawai pertanian sebelum menukar tanaman (pengetahuan am).
5. Mulakan secara berperingkat di sebahagian kawasan dahulu untuk menguji kesesuaian tanaman buah dan pasaran (pengetahuan am).
Kesimpulan
Tiada kajian ditemui tentang menukar ladang sawit lama kepada kebun buah, jadi hasil penukaran sebegini belum dapat dinilai berdasarkan bukti. Kajian berkaitan menunjukkan tempoh peralihan selepas penebangan sawit membawa kehilangan pendapatan dan kemerosotan fauna tanah, manakala tanaman selingan jagung dan pisang Barangan boleh menampung pendapatan, dan penanaman semula tanpa bakar membantu karbon organik tanah. Pekebun kecil perlu merancang dengan teliti.
Rujukan
1. Sri Ambar Kusumawati, Sudirman Yahya, Hariyadi, et al. (2019). Analisis pendapatan usahatani tumpangsari pada peremajaan kebun kelapa sawit rakyat [Income analysis intercropping farming system on smallholder oil palm replanting area]. https://doi.org/10.21082/BP.V20N1.2019.45-56
2. Patrick Hong Chuan Ng, Huang Huang Gan, & Kah Joo Goh. (2011). Soil nutrient changes in Ultisols under oil palm in Johor, Malaysia. https://doi.org/10.5366/JOPE.2011.10
3. Mohamad Ikhram Mohamad Ridzuan, & Amrullah Maraining. (2025). Keselamatan makanan: Pemetaan penanaman semula kelapa sawit di Lahad Datu, Sabah. Manu (Jurnal Pusat Penataran Ilmu dan Bahasa). https://doi.org/10.51200/manu.v36i1.6494
4. Daniel Martahi Bonar Manurung, Hermanto Siregar, & Hendro Sasongko. (2026). Strategy for optimizing oil palm plantation productivity through Barangan banana intercropping during replanting period (Case study: PT Agricinal). Asian Journal of Social and Humanities. https://doi.org/10.59888/ajosh.v4i4.669
5. Ashton-Butt, A., Willcock, S., et al. (2019). Replanting of first-cycle oil palm results in a second wave of biodiversity loss. Ecology and Evolution. https://doi.org/10.1002/ECE3.5218
6. Sahuri. (2018). Pengembangan tanaman jagung (Zea mays L.) di antara tanaman karet belum menghasilkan. https://doi.org/10.21082/AKP.V15N2.2017.113-126
7. Sudaryono. (2016). Tingkat kesuburan tanah Ultisol pada lahan pertambangan batubara Sangatta, Kalimantan Timur. https://doi.org/10.29122/JTL.V10I3.1480
8. Budi Hadi Narendra. (2012). Pengaruh perbaikan kondisi tanah terhadap pertumbuhan kaliandra (Calliandra calothyrsus) dan buni (Antidesma bunius) di kawasan konservasi Gunung Batur, Bali. https://doi.org/10.20886/JPHKA.2012.9.2.101-111
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: kelapa sawit, penanaman semula, kebun buah, tanaman selingan, pisang, pekebun kecil, kesuburan tanah, tanpa bakar
