Kelapa sawit ialah antara tanaman komoditi terpenting di Malaysia. Namun, industri ini berdepan satu ancaman senyap yang bermula di bawah tanah, iaitu penyakit reput pangkal batang (basal stem rot, BSR) yang disebabkan oleh kulat Ganoderma boninense. Apabila tanda-tanda luar kelihatan, kerosakan dalaman pokok selalunya sudah teruk.
Artikel ini meneliti kajian tentang kulat Ganoderma, cara penyakit merebak, kesan ekonominya dan kaedah pengurusan yang telah diuji di Malaysia dan Indonesia.
Penyakit Paling Serius bagi Sawit
Ancaman utama. Satu ulasan oleh penyelidik Universiti Sains Malaysia menyatakan reput pangkal batang yang disebabkan G. boninense ialah penyakit sawit paling serius di Malaysia, Indonesia dan negara pengeluar sawit lain [1]. Kerugian ekonomi akibat penyakit ini boleh mencecah USD500 juta setahun [1].
Sejarah hampir seabad. Penyakit ini pertama kali dilaporkan di ladang komersial hampir seratus tahun lalu, dan masih menjadi kekangan utama, malah mencapai tahap yang tidak dapat diurus di sesetengah ladang [2]. Satu ulasan lain menyatakan kejadian penyakit meningkat dengan setiap generasi tanaman semula [3].
Kini Menyerang Pokok Muda
Dahulu pokok tua. Selama bertahun-tahun, penyakit ini didapati menjangkiti pokok sawit tua yang berumur lebih 25 hingga 30 tahun [1].
Kini lebih muda. Bermula tahun 1950-an, penyakit mula muncul pada pokok yang jauh lebih muda, iaitu 10 hingga 15 tahun [1]. Dalam sedekad kebelakangan ini, pokok semuda 1 tahun juga dijangkiti [1].
Kawasan berisiko. Kejadian tertinggi berlaku di kawasan pantai Asia Tenggara, tetapi penyakit kini turut menjangkiti sawit di kawasan pedalaman, terutamanya di tanah gambut [1]. Kejadian juga tinggi di kawasan yang sebelum ini ditanam kelapa atau merupakan hutan [1].
Bagaimana Ganoderma Merebak?
Sentuhan akar. Jangkitan dan penyebaran berlaku melalui sentuhan akar dengan akar, dan basidiospora yang mengkolonikan akar juga memainkan peranan [1]. Satu kajian terhadap pekebun kecil menerangkan kulat menjangkiti sawit melalui sentuhan akar dengan tanah tercemar atau sisa tumbuhan yang dijangkiti, dan secara beransur-ansur mereputkan lignin sehingga pokok mati [4].
Peranan spora. Satu ulasan menyatakan basidiospora kini diiktiraf sebagai kaedah penyebaran penyakit, dan kaedah kawalan perlu dinilai semula berdasarkan fenomena ini [5].
Sukar dihapuskan. Kaedah kawalan sedia ada tidak memuaskan kerana Ganoderma mempunyai pelbagai peringkat rehat, seperti miselium bermelanin, basidiospora dan pseudosklerotia [6].
Lebih daripada satu spesies. Kajian di Sarawak oleh Universiti Putra Malaysia mendapati tiga spesies Ganoderma, iaitu G. boninense, G. zonatum dan G. miniatocinctum, dikaitkan dengan penyakit ini [7]. Pengkaji menyatakan saiz spora boleh digunakan untuk membezakan spesies, dan pengecaman tepat penting untuk keputusan kawalan [7].
Kaedah Pengurusan: Bukti Bercampur
Tiada kaedah yang benar-benar berkesan. Satu ulasan oleh Universiti Malaya menyatakan, setakat ini, tiada kaedah berkesan untuk melawan jangkitan G. boninense [8]. Ulasan lain menyatakan langkah kawalan semasa, termasuk amalan kultur, rawatan mekanikal dan kimia, belum terbukti memuaskan [5].
Fokus penyelidikan. Ulasan Universiti Malaya mendapati 73.1% kajian kaedah kawalan tertumpu kepada kaedah biologi, 25.6% kepada kaedah kimia seperti racun kulat dan baja, dan hanya 1.3% kepada kaedah mekanikal [8]. Trichoderma merupakan agen kawalan biologi yang paling banyak dikaji [8].
Suntikan Racun Kulat
Satu kajian di Malaysia menguji teknik suntikan tekanan ketuk tangan (hand-knock pressure injection) untuk memasukkan racun kulat terus ke tapak jangkitan [9]. Selepas 5 tahun, 70% pokok berpenyakit yang dirawat dengan heksakonazol melalui suntikan ini masih hidup dan mengeluarkan tandan buah, berbanding tiada satu pun pokok yang tidak dirawat [9]. Pengkaji menyimpulkan rawatan racun kulat boleh memanjangkan hayat pokok yang dijangkiti [9].
Namun, kajian terhadap 150 pekebun kecil mendapati kebanyakan responden bersetuju bahawa penggunaan racun kulat atau suntikan batang biasanya tidak dilaksanakan apabila jangkitan dikesan [4]. Amalan yang lebih biasa ialah pelupusan bahan pokok yang dijangkiti [4].
Sanitasi Semasa Tanam Semula
Menggali tunggul. Kajian di Malaysia mendapati menggali tunggul dan akar pokok lama, diikuti membajak dan merotavator kawasan, boleh mengurangkan kejadian penyakit pada pokok tanaman semula sebanyak 13% berbanding kawasan yang tidak digali dan dibajak, sepuluh tahun selepas penanaman [9].
Pengurusan yang disyorkan semasa tanam semula termasuk [9]:
-
Menumbangkan dan mencincang pokok lama kepada serpihan kecil.
-
Menggali semua akar dan tunggul dengan lubang 1.5 m × 1.5 m × 1.5 m.
-
Membajak kawasan tanaman semula.
-
Menanam pokok baharu jauh dari titik tanaman lama, di antara barisan.
Membiarkan tanah rehat (bera). Satu kajian lapangan selama 20 tahun mendapati, pada akhir pemerhatian, hanya faktor bera memberikan kesan signifikan [10]. Kejadian penyakit pada tanah yang dibiarkan bera adalah separuh lebih rendah berbanding tanah yang terus ditanam (48.75% berbanding 84.13%) [10].
Kawalan Biologi
Kajian di Institut Penyelidikan Kelapa Sawit Indonesia mengasingkan beberapa agen biologi yang berpotensi, terutamanya Trichoderma harzianum, T. viride, Gliocladium viride, Pseudomonas fluorescens dan Bacillus sp. [6]. Ujian rumah kaca dan lapangan menunjukkan T. harzianum dan G. viride lebih baik daripada Bacillus sp. [6]. Ujian berskala besar mendapati kejadian penyakit lebih rendah di ladang yang dirawat agen biologi berbanding ladang tidak dirawat [6].
Namun, ulasan lain mengingatkan banyak agen biologi yang berpotensi telah dikenal pasti tetapi dengan aplikasi praktikal yang terbukti sangat sedikit [5]. Banyak kaedah hanya diuji di peringkat tapak semaian [5].
Varieti Tahan dan Pengesanan Awal
Penanaman varieti sawit yang tahan dilihat sebagai penyelesaian jangka panjang yang ideal [5]. Namun, ketahanan penuh belum dilaporkan, dan hanya beberapa contoh ketahanan separa diperhatikan [5]. Alat pengesanan awal juga telah dibangunkan untuk membantu pengurusan jangkitan [1].
Cabaran Pekebun Kecil
Kajian terhadap pekebun kecil mendapati kebanyakan responden melaporkan tahap jangkitan sederhana [4]. Hasil sawit menunjukkan korelasi positif sederhana dengan pengetahuan dan kesedaran, keupayaan kewangan, ketersediaan tenaga kerja dan amalan ladang [4]. Ini menunjukkan sokongan latihan dan sumber penting bagi pekebun kecil.
Panduan Praktikal
-
Periksa pangkal batang sawit secara berkala untuk tanda-tanda jasad buah kulat.
-
Lupuskan bahan pokok yang dijangkiti dengan betul, seperti yang diamalkan pekebun kecil.
-
Amalkan sanitasi semasa tanam semula, termasuk menggali tunggul dan akar lama.
-
Tanam pokok baharu jauh dari titik tanaman lama, seperti yang disyorkan dalam kajian.
-
Jika racun perosak diperlukan, termasuk racun kulat, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI, serta Lembaga Minyak Sawit Malaysia (MPOB), tentang pengurusan Ganoderma.
Kesimpulan
Reput pangkal batang Ganoderma ialah penyakit sawit paling serius di Malaysia dan Indonesia, dengan kerugian sehingga USD500 juta setahun. Penyakit ini kini menyerang pokok semuda 1 tahun dan merebak melalui sentuhan akar dan spora. Setakat ini, tiada kaedah yang benar-benar berkesan, tetapi suntikan racun kulat boleh memanjangkan hayat pokok, sanitasi semasa tanam semula mengurangkan kejadian, dan tanah bera menunjukkan kesan yang kuat dalam kajian jangka panjang. Pengurusan bersepadu kekal sebagai pendekatan paling sesuai.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat profesional. Sebutan nama racun adalah daripada kajian yang dirujuk dan bukan cadangan penggunaan.
Rujukan
[1] L. Zakaria (2022). Basal Stem Rot of Oil Palm – The Pathogen, Disease Incidence, and Control Methods. Plant disease. DOI: 10.1094/pdis-02-22-0358-fe. https://consensus.app/papers/details/82ced826a95954c3b8b4c0b8e200fadc/
[2] Tai Peng, Z. Aman et al. (2026). Insight into oil palm basal stem rot disease: A review in understanding its biology, pathogenicity and control measures. Malaysian Journal of Microbiology. DOI: 10.21161/mjm.251031. https://consensus.app/papers/details/acb7213276b15d029417b044c4ed5bdd/
[3] J. Flood, P. Bridge, and C. Pilotti (2022). Basal stem rot of oil palm revisited. Annals of Applied Biology. DOI: 10.1111/aab.12772. https://consensus.app/papers/details/c0166e0d117051f797e000489b940e40/
[4] Muhammad Hasry Hisshamshaharuddin, F. Khairuddin et al. (2026). Challenges in Managing Ganoderma Boninense Disease among Oil Palm Smallholders. International Journal of Academic Research in Economics and Management Sciences. DOI: 10.6007/ijarems/v15-i4/28991. https://consensus.app/papers/details/625fc4eff7175653863cf20c1b8e1326/
[5] Y. Siddiqui, A. Surendran et al. (2021). Current strategies and perspectives in detection and control of basal stem rot of oil palm. Saudi Journal of Biological Sciences. DOI: 10.1016/j.sjbs.2021.02.016. https://consensus.app/papers/details/b06dfac75c1751eda108fc0cf9b20bb1/
[6] A. Susanto, P. Sudharto, and R. Y. Purba (2005). Enhancing biological control of basal stem rot disease (Ganoderma boninense) in oil palm plantations. Mycopathologia. DOI: 10.1007/s11046-004-4438-0. https://consensus.app/papers/details/380d2b44118651898dac11681e008e20/
[7] Ling-Chie Wong, C. F. Bong, and A. S. Idris (2012). Ganoderma species associated with basal stem rot disease of oil palm. American Journal of Applied Sciences. DOI: 10.3844/ajassp.2012.879.885. https://consensus.app/papers/details/0a93b0ae5ba854868447dc125e3a3b05/
[8] Sugenendran Supramani, N. Rejab et al. (2022). Basal stem rot of oil palm incited by Ganoderma species: A review. European Journal of Plant Pathology. DOI: 10.1007/s10658-022-02546-2. https://consensus.app/papers/details/f675eb85d2cf536ba29a16bcd3f74c90/
[9] A. S. Idris, Persiaran Institusi et al. (2007). Managing the ganoderma basal stem rot in oil palm plantation through sanitation and fungicidal treatment. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/a83b79ba05aa54fe8db05cde887bee95/
[10] Tanpa nama pengarang (2023). The Potency of Land Management to Minimize the Incidence of Basal Stem Rot (Ganoderma boninense) in The Next Generation of Oil Palm Plantation. Nusantara Science and Technology Proceedings. DOI: 10.11594/nstp.2023.3206. https://consensus.app/papers/details/31b7f1ab6e6f5fada075c24c8fa95b8e/
Kata Kunci
penyakit kulat, Ganoderma, reput pangkal batang, kelapa sawit, BSR
