Ramai pekebun menganggap semut kerengga sebagai gangguan kerana gigitannya yang pedih. Namun, semut merah yang membina sarang daripada daun ini sebenarnya merupakan antara agen kawalan biologi tertua dalam sejarah pertanian. Kajian di Asia dan Australia menunjukkan semut kerengga boleh mengawal pelbagai perosak buah-buahan, kadangkala setanding racun serangga. Namun, ia juga mempunyai kelemahan yang perlu difahami.
Artikel ini meneliti kajian tentang semut kerengga (Oecophylla smaragdina) sebagai agen kawalan biologi dalam kebun buah-buahan.
Kawalan Biologi Tertua di Dunia
Lebih 2,000 tahun. Satu kajian menyatakan semut kerengga telah digunakan selama lebih 2,000 tahun untuk menindas serangga perosak dalam kebun mangga dan limau di Asia, menjadikannya contoh kawalan biologi tertua yang diketahui dalam pertanian [1].
Rekod bertulis pertama. Satu ulasan sejarah menyatakan semut Oecophylla merupakan rekod bertulis pertama kawalan biologi, bertarikh tahun 304 Masihi [2]. Namun, terdapat kurang daripada 70 penerbitan saintifik tentang pemangsa ini sebagai agen kawalan biologi di Asia sejak awal 1970-an [2].
Amalan semakin hilang. Di selatan Vietnam, amalan tradisional ini semakin hilang apabila pekebun muda mengintensifkan sistem pengeluaran dan beralih kepada racun perosak [1].
Perosak yang Dikawal
Satu ulasan kuantitatif terhadap kajian yang membandingkan kehadiran dan ketiadaan semut kerengga mendapati manfaat yang hampir menyeluruh bagi pertanian tropika [3]. Rawatan dengan semut secara umumnya menunjukkan kepadatan dan kerosakan perosak yang lebih rendah daripada famili [3]:
-
Coreidae dan Pentatomidae (kepinding).
-
Miridae (kepinding tumbuhan).
-
Tephritidae (lalat buah).
Pengurangan perosak diperhatikan pada pokok koko, gajus dan mangga [3].
Kajian di Australia
Lalat buah. Kajian di kebun mangga di Northern Territory, Australia, mendapati di kebun organik, buah daripada pokok dengan semut kerengga kurang rosak (?1%) berbanding pokok tanpa semut (1.5 hingga 5.1%) [4]. Di kebun konvensional, rawatan semut bersama bahan kimia lembut menghasilkan buah yang ditolak lebih rendah (0 hingga 0.4%) berbanding rawatan racun serangga (0.9 hingga 4.7%) [4].
Lompat daun mangga. Kajian lain mendapati hanya 3.2% pucuk bunga rosak dalam rawatan semut, berbanding 6.7% dengan racun serangga dan 30% tanpa sebarang rawatan [5].
Kumbang biji mangga. Di kebun organik, buah daripada pokok dengan semut kerengga kurang rosak (kurang 1%) berbanding pokok tanpa semut (2.5 hingga 15.7%) [6].
Kos dan Keuntungan
Satu kajian di Thailand dan Vietnam membandingkan keuntungan antara plot yang dilindungi semut dan plot yang disembur racun [7]:
| Tanaman | Hasil | Keuntungan plot semut |
|---|---|---|
| Limau bali Thailand | Sama dengan racun | 15% lebih tinggi (tidak signifikan) |
| Limau Vietnam | Sama dengan racun | 47% lebih tinggi (signifikan) |
| Mangga Thailand | Pembentukan buah gagal | 125% lebih rendah |
Kegagalan di kebun mangga Thailand disebabkan oleh lompat daun yang memusnahkan bunga, kerana semut kerengga melindunginya untuk mendapatkan embun madu [7].
Kelemahan Semut Kerengga
Melindungi perosak penghasil embun madu. Ulasan kuantitatif mendapati satu-satunya pengecualian kepada pengurangan perosak berlaku apabila semut menggalakkan pertumbuhan populasi kutu tepung dan penghasil embun madu lain [3].
Kesan kepada serangga lain. Semut juga menyerang artropod pemangsa lain dan pendebunga penting [3]. Namun, ulasan yang sama mendapati bukti kesan buruk ini jarang ditemui, dan serangga berfaedah lain boleh hidup bersama semut ini dengan baik [3].
Potensi dalam Ladang Sawit
Satu ulasan oleh penyelidik Universiti Malaya menyatakan Oecophylla smaragdina ialah musuh semula jadi tempatan yang digunakan sebagai agen kawalan biologi yang berjaya terhadap serangan perosak tanaman komersial di rantau Asia-Pasifik [8]. Ulasan ini mencadangkan semut kerengga dikaji sebagai agen kawalan ulat bungkus Metisa plana dalam ladang sawit [8]. Pengkaji menyatakan tingkah laku mencari makan dan dinamik populasi spesies ini masih kurang didokumentasikan [8].
Kelimpahan Mengikut Musim
Satu kajian di dua buah kampung mendapati peratus sarang semut kerengga pada pokok mangga dan gajus paling tinggi pada April 2023 dan paling rendah pada Disember 2022 [9]. Ini menunjukkan populasi semut berubah mengikut musim dan perlu dipantau [9].
Panduan Praktikal
-
Jangan musnahkan sarang semut kerengga di pokok buah-buahan jika ia tidak mengganggu kerja penuaian dengan teruk.
-
Kurangkan semburan racun spektrum luas yang boleh membunuh semut.
-
Pantau kehadiran kutu tepung dan lompat daun, kerana semut boleh melindungi perosak ini.
-
Gabungkan dengan kaedah IPM lain seperti pembalutan buah dan sanitasi.
-
Pakai sarung tangan dan baju lengan panjang semasa menuai di pokok bersemut.
-
Jika racun perosak diperlukan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, dan pilih yang kurang memudaratkan semut.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penggunaan semut kerengga dalam pengurusan perosak.
Kesimpulan
Semut kerengga telah digunakan selama lebih 2,000 tahun sebagai agen kawalan biologi dalam kebun buah di Asia. Kajian di Australia menunjukkan semut ini setanding atau lebih baik daripada racun serangga dalam mengawal lalat buah, lompat daun dan kumbang biji mangga. Di Vietnam, plot limau yang dilindungi semut mencatatkan keuntungan 47% lebih tinggi. Namun, semut juga boleh melindungi perosak penghasil embun madu seperti kutu tepung dan lompat daun, menyebabkan kegagalan di sesetengah kebun mangga. Semut kerengga paling berkesan apabila digabungkan dengan kaedah IPM lain.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat profesional.
Rujukan
[1] J. Deguine, T. Nguyen et al. (2019). Using weaver ants(Oecophylla smaragdina, Hymenoptera) as biocontrol agents in fruit orchards in South Vietnam. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/05bd8d9f2e6b5720a9747d0ea1b6ac64/
[2] P. van Mele (2007). A historical review of research on the weaver ant Oecophylla in biological control. Agricultural and Forest Entomology. DOI: 10.1111/j.1461-9563.2007.00350.x. https://consensus.app/papers/details/af25ed58d5ce5f498832c5d71af38136/
[3] Jessa H. Thurman, T. Northfield, and W. E. Snyder (2019). Weaver Ants Provide Ecosystem Services to Tropical Tree Crops. Frontiers in Ecology and Evolution. DOI: 10.3389/fevo.2019.00120. https://consensus.app/papers/details/092825b1be9951b2aa96077e44e53b85/
[4] R. Peng and K. Christian (2006). Effective control of Jarvis’s fruit fly, Bactrocera jarvisi (Diptera: Tephritidae), by the weaver ant, Oecophylla smaragdina (Hymenoptera: Formicidae), in mango orchards in the Northern Territory of Australia. International Journal of Pest Management. DOI: 10.1080/09670870600795989. https://consensus.app/papers/details/4fefe5f3a1855cb0ad6484b570026914/
[5] R. Peng and Keith A. Christian (2005). The control efficacy of the weaver ant, Oecophylla smaragdina (Hymenoptera: Formicidae), on the mango leafhopper, Idioscopus nitidulus (Hemiptera: Cicadellidea) in mango orchards in the Northern Territory. International Journal of Pest Management. DOI: 10.1080/09670870500151689. https://consensus.app/papers/details/d31eba21029957debf09e508b7c20f3c/
[6] R. Peng and K. Christian (2007). The effect of the weaver ant, Oecophylla smaragdina (Hymenoptera: Formicidae), on the mango seed weevil, Sternochetus mangiferae (Coleoptera: Curculionidae), in mango orchards in the Northern Territory of Australia. International Journal of Pest Management. DOI: 10.1080/09670870600968859. https://consensus.app/papers/details/a102726ad5585393bfddde363ba2b65f/
[7] J. Offenberg, Cuc Thi Kim Nguyen, and D. Wiwatwitaya (2013). The effectiveness of weaver ant (Oecophylla smaragdina) biocontrol in Southeast Asian citrus and mango. Asian Myrmecology. DOI: 10.20362/am.005015. https://consensus.app/papers/details/ab06cf63814657d5b7ebae3327fc6813/
[8] Moise Pierre Exelis, R. Ramli et al. (2022). Foraging Behaviour and Population Dynamics of Asian Weaver Ants: Assessing Its Potential as Biological Control Agent of the Invasive Bagworms Metisa plana (Lepidoptera: Psychidae) in Oil Palm Plantations. Sustainability. DOI: 10.3390/su15010780. https://consensus.app/papers/details/fca4dd66ab255d54ba70446e33e8cd22/
[9] C. Priya and T. Nalini (2024). Studies on the Abundance of Oecophylla smaragdina Fabricius (Formicidae: Hymenoptera) on Mango and Cashew. UTTAR PRADESH JOURNAL OF ZOOLOGY. DOI: 10.56557/upjoz/2024/v45i214635. https://consensus.app/papers/details/eb991b3c437c5891b2e33a2d9f46670f/
Kata Kunci
serangga perosak, semut kerengga, Oecophylla smaragdina, kawalan biologi, kebun buah
