Aroma cekur yang unik datang daripada minyak patinya. Minyak ini bukan sahaja memberi bau dan rasa kepada masakan, malah mengandungi sebatian yang dikaji untuk pelbagai kegunaan perubatan, kosmetik dan pertanian. Artikel ini menerangkan sebatian aktif utama dalam cekur, berapa banyak kandungannya, dan faktor yang mempengaruhinya.
Bintang Utama: Etil p-Metoksisinamat (EPMC)
Etil p-metoksisinamat, atau EPMC, ialah sebatian utama dalam rizom cekur. Satu ulasan menyatakan EPMC dan etil sinamat merupakan juzuk paling penting yang bertanggungjawab terhadap kebanyakan sifat farmakologi cekur [1]. Ulasan lain menyenaraikan EPMC, etil sinamat, kaempferol, kaempferida dan beberapa sebatian lain sebagai sebatian bioaktif utama rizom [2].
Kandungan EPMC dalam pelbagai kajian
| Sumber | Peratusan EPMC |
|---|---|
| Minyak pati cekur yang tumbuh di Malaysia [3] | 51.6% |
| Minyak pati kaya EPMC [4] | 66.39% |
| Ekstrak metanol rizom [5] | 80.39% |
| Minyak pati (kajian zebra fish) [6] | 32.01% |
Perbezaan ini menunjukkan kandungan EPMC berbeza mengikut varieti, kaedah pengekstrakan dan asal tanaman.
Komposisi Minyak Pati Cekur Malaysia
Kajian minyak pati rizom cekur yang tumbuh di Malaysia mengenal pasti 54 komponen [3]:
| Komponen | Peratusan |
|---|---|
| Etil trans-p-metoksisinamat | 51.6% |
| Etil sinamat | 16.5% |
| Pentadekana | 9.0% |
| 1,8-sineol | 5.7% |
| Delta-3-karena | 3.3% |
| Borneol | 2.7% |
Jumlah terpenoid ialah 16.4% [3].
Sebatian Lain
Lebih 90 sebatian telah dikenal pasti dalam rizom cekur, termasuk terpenoid, fenolik, dipeptida kitaran, flavonoid, diarilheptanoid, asid lemak dan ester [7]. Antaranya:
Kaempferol dan luteolin: Dalam satu ekstrak, kandungan kaempferol ialah 3,713 µg/g dan luteolin 2,510 µg/g [8].
Diterpenoid isopimarana: Sebatian ini digunakan dalam formulasi gel mulut eksperimen [9].
Fenilpropanoid baharu: Penyelidik terus menemui sebatian baharu dengan aktiviti anti-radang sederhana [10].
Daun Berbanding Rizom
Kajian ekstrak metanol mendapati daun cekur mengandungi lebih banyak jumlah fenolik dan flavonoid berbanding rizom. Namun, rizom kaya dengan EPMC (80.39%), manakala daun mengandungi sebatian flavon yang berbeza [5]. Ini bermakna daun dan rizom mempunyai profil kimia yang berlainan.
Nilai Mineral dan Pemakanan
Analisis komposisi mendapati rizom cekur mengandungi protein, serat, dan mineral penting seperti kalium, fosforus dan magnesium, serta zat besi, mangan dan zink dalam jumlah yang ketara [11]. Penyelidik menyimpulkan cekur ialah rempah ubatan yang selamat dan bertenaga tinggi, tanpa fitokimia toksik [11].
Aktiviti Antioksidan
Minyak pati
Minyak pati cekur menunjukkan aktiviti memerangkap radikal DPPH, ABTS dan hidroksil dalam makmal. Dalam model ikan zebra, minyak pati meningkatkan kadar kelangsungan hidup, mengurangkan spesies oksigen reaktif dan malondialdehid, serta meningkatkan enzim antioksidan SOD, katalase dan glutation peroksidase [6].
Pecahan etil asetat
Pecahan etil asetat daripada ekstrak etanol cekur menunjukkan aktiviti antioksidan paling kuat berbanding pecahan lain. Ia mengurangkan spesies oksigen reaktif dan kerosakan mitokondria dalam sel, serta mengurangkan malondialdehid dalam ikan zebra [12].
Perbandingan varieti
Kajian di Indonesia membandingkan dua varieti cekur (rizom besar dan rizom kecil). Kandungan minyak lebih tinggi apabila diekstrak secara rendaman (7.93% hingga 8.76%) berbanding penyulingan stim (2.81% hingga 3.60%). Kesemua minyak menunjukkan aktiviti antioksidan yang tinggi [13].
Faktor yang Mempengaruhi Kandungan EPMC
| Faktor | Dapatan |
|---|---|
| Umur tuai | Kandungan EPMC antara 8.1% hingga 18.4% apabila dituai dari bulan ke-3 hingga ke-9 [14] |
| Penyimpanan | EPMC menurun sehingga 42.6% selepas 90 hari penyimpanan rizom [14] |
| Pemanasan | Pemanasan pada 60°C dan 80°C menurunkan aktiviti antioksidan dan antibakteria ekstrak air [15] |
| Kaedah pembiakan | Rizom daripada kultur tisu mengekalkan komponen minyak pati yang sama dengan pokok induk [16] |
Nilai Komersial
Minyak pati cekur mempunyai potensi pasaran yang besar. Satu ulasan melaporkan nilai pasaran minyak pati cekur di pasaran antarabangsa antara USD600 hingga USD700 sekilogram pada masa ulasan itu ditulis [17]. Rizomnya digunakan secara meluas sebagai rempah, perisa makanan, jeruk, kosmetik dan minyak wangi [2].
Panduan Praktikal
1. Gunakan cekur segar dalam masakan untuk aroma terbaik.
2. Simpan rizom di tempat gelap jika perlu disimpan lama, kerana kajian mendapati kandungan EPMC lebih tinggi dalam penyimpanan gelap berbanding terang [14].
3. Elakkan memasak terlalu lama pada suhu tinggi jika mahu mengekalkan antioksidan [15].
Potensi dalam Kosmetik
Sebatian cekur juga menarik minat industri kosmetik. Minyak pati cekur kaya EPMC menunjukkan aktiviti anti-tirosinase (enzim yang terlibat dalam penghasilan pigmen kulit) yang setanding dengan asid kojik dalam ujian makmal, dan penyelidik mencadangkan potensinya sebagai agen penjagaan kulit yang murah [4]. Kajian lain mendapati ekstrak etanol rizom cekur menunjukkan aktiviti antioksidan dan anti-penuaan terkuat, iaitu merencat enzim kolagenase dan elastase, serta kurang toksik kepada sel fibroblas kulit manusia berbanding ekstrak etil asetat dan heksana [18]. Dapatan ini masih di peringkat makmal.
Kesimpulan
Cekur kaya dengan EPMC, iaitu sebatian utama yang dikaitkan dengan kebanyakan aktiviti biologinya, bersama etil sinamat, flavonoid dan komponen minyak pati lain. Kandungan sebatian ini berbeza mengikut varieti, umur tuai, kaedah pengekstrakan dan cara penyimpanan. Kajian makmal dan haiwan menunjukkan aktiviti antioksidan yang baik, tetapi kesan ini belum disahkan dalam ujian klinikal manusia.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Minyak pati cekur adalah pekat dan tidak boleh diminum. Dapatkan nasihat profesional kesihatan sebelum menggunakan produk ekstrak cekur.
Rujukan
[1] I. Umar (2011). Phytochemistry and medicinal properties of Kaempferia galanga L. (Zingiberaceae) extracts. African Journal of Pharmacy and Pharmacology. DOI: 10.5897/ajpp11.388.
[2] A. Kumar (2020). Phytochemistry, pharmacological activities and uses of Indian traditional medicinal plant Kaempferia galanga L. – An overview. Journal of Ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2020.112667.
[3] K. C. Wong et al. (1992). Composition of the essential oil of rhizomes of Kaempferia galanga L. Flavour and Fragrance Journal. DOI: 10.1002/ffj.2730070506.
[4] T. Begum et al. (2023). Novel ethyl p-methoxy cinnamate rich Kaempferia galanga (L.) essential oil and its pharmacological applications: special emphasis on anticholinesterase, anti-tyrosinase, alpha-amylase inhibitory, and genotoxic efficiencies. PeerJ. DOI: 10.7717/peerj.14606.
[5] S. Khuntia et al. (2022). Metabolic profiling of Kaempferia galanga leaf and rhizome extract using GC-MS. Journal of Applied and Advanced Research. DOI: 10.21839/jaar.2022.v7.7704.
[6] S. Y. Wang et al. (2023). Chemical composition of the Kaempferia galanga L. essential oil and its in vitro and in vivo antioxidant activities. Frontiers in Nutrition. DOI: 10.3389/fnut.2023.1080487.
[7] S. Y. Wang et al. (2021). Kaempferia galanga L.: Progresses in Phytochemistry, Pharmacology, Toxicology and Ethnomedicinal Uses. Frontiers in Pharmacology. DOI: 10.3389/fphar.2021.675350.
[8] H. Liu et al. (2024). Protective effects of an alcoholic extract of Kaempferia galanga L. rhizome on ethanol-induced gastric ulcer in mice. Journal of Ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2024.117845.
[9] A. Iadnut et al. (2024). Wound healing potential of mouth gel containing isopimarane diterpene from Kaempferia galanga rhizomes for treatment of oral stomatitis. PeerJ. DOI: 10.7717/peerj.18716.
[10] Y. Zhu et al. (2024). Six new phenylpropanoids from Kaempferia galanga L. and their anti-inflammatory activity. Fitoterapia. DOI: 10.1016/j.fitote.2024.106028.
[11] N. Srivastava et al. (2019). Aromatic ginger (Kaempferia galanga L.) extracts with ameliorative and protective potential as a functional food, beyond its flavor and nutritional benefits. Toxicology Reports. DOI: 10.1016/j.toxrep.2019.05.014.
[12] S. Wang et al. (2025). Antioxidant Effect of Ethyl Acetate Fraction from Kaempferia galanga L.: Integrated Phytochemical Profiling, Network Analysis, and Experimental Validation. Antioxidants. DOI: 10.3390/antiox14050551.
[13] I. Muderawan et al. (2022). Physicochemical Properties, Chemical Compositions and Antioxidant Activities of Rhizome Oils from Two Varieties of Kaempferia galanga. Indonesian Journal of Chemistry. DOI: 10.22146/ijc.66348.
[14] S. Nayak et al. (2026). Dynamics of ethyl para-methoxycinnamate in Kaempferia galanga L. with rhizome age, storage and bioefficacy of rhizome extract against mosquito larvae. Journal of Applied and Natural Science. DOI: 10.31018/jans.v18i1.7206.
[15] S. Y. Kiptiyah et al. (2023). Effect of heat treatment on antioxidant and antibacterial activity of Kaempferia galanga L. extract. Food Research. DOI: 10.26656/fr.2017.7(6).1002.
[16] S. Mohanty et al. (2011). Biochemical and molecular profiling of micropropagated and conventionally grown Kaempferia galanga. Plant Cell, Tissue and Organ Culture. DOI: 10.1007/s11240-010-9891-5.
[17] S. Munda et al. (2018). Chemical composition and biological activity of essential oil of Kaempferia galanga: a review. Journal of Essential Oil Research. DOI: 10.1080/10412905.2018.1486240.
[18] P. Wichayapreechar et al. (2024). Exploring the In Vitro Antioxidant, Anti-Aging, and Cytotoxic Properties of Kaempferia galanga Linn. Rhizome Extracts for Cosmeceutical Formulations. Cosmetics. DOI: 10.3390/cosmetics11030097.
