Cekur telah lama dimakan sebagai rempah dan ulam, jadi ramai menganggapnya selamat sepenuhnya. Dalam jumlah biasa dalam masakan, ini mungkin benar. Namun, apabila cekur diambil dalam bentuk ekstrak pekat, minyak pati atau suplemen, persoalan keselamatan menjadi lebih penting. Artikel ini merumuskan kajian ketoksikan cekur dan langkah berjaga-jaga yang perlu diambil.
Kajian Ketoksikan Akut
Ketoksikan akut menilai kesan satu dos tinggi dalam tempoh singkat.
| Kajian | Bahan | Dos tertinggi | Dapatan |
|---|---|---|---|
| Tikus [1] | Ekstrak etanol | 5 g/kg | Tiada kematian; tiada perubahan berat badan dan organ; tiada perubahan histopatologi |
| Mencit [2] | Ekstrak etanol | 5,000 mg/kg | Tiada kesan toksik yang jelas |
| Mencit [3] | Pecahan etil asetat | 16 g/kg | Tiada kematian; LD50 melebihi 15 g/kg; namun dos tinggi menjejaskan sel hati dan buah pinggang |
| Tikus [4] | Minyak pati | 2,000 mg/kg | Selamat mengikut garis panduan OECD 423 |
Tafsiran: Cekur mempunyai ketoksikan akut yang rendah. Namun, kajian etil asetat menunjukkan dos sangat tinggi boleh menjejaskan sel hati dan buah pinggang walaupun tidak menyebabkan kematian [3].
Kajian Ketoksikan Subakut dan Subkronik
Kajian ini menilai kesan dos berulang dalam tempoh lebih panjang.
Kajian 28 hari pada tikus
Ekstrak etanol cekur pada dos 25, 50 dan 100 mg/kg sehari selama 28 hari [1]:
Tiada kematian.
Tiada perbezaan berat badan dan organ.
Tiada perubahan kimia darah termasuk gula, kreatinina, urea, enzim hati (AST, ALT) dan protein.
Namun: terdapat penurunan kecil tetapi signifikan bilangan limfosit pada tikus jantan yang diberi 50 dan 100 mg/kg.
Kajian 30 hari pada mencit
Ekstrak etanol cekur ditoleransi dengan baik sehingga dos harian 1,000 mg/kg selama 30 hari [2].
Kajian 90 hari pecahan EPMC
Kajian subkronik 90 hari pada tikus putih menggunakan pecahan EPMC mendapati kebanyakan parameter tidak berbeza dengan kumpulan kawalan. Beberapa parameter seperti magnesium dan sel darah putih tertentu lebih rendah, tetapi masih dalam julat fisiologi [5].
Kesan pada Sistem Saraf
Dalam ujian saringan Hippocratic, ekstrak etanol cekur menunjukkan tanda-tanda penekanan sistem saraf pusat, termasuk [1]:
Penurunan aktiviti motor
Penurunan kadar pernafasan
Kehilangan cengkaman
Analgesia (kurang rasa sakit)
Ulasan juga menyenaraikan aktiviti “sedatif” antara sifat cekur [6]. Ini bermakna dos tinggi mungkin menyebabkan rasa mengantuk, dan berpotensi berinteraksi dengan ubat penenang atau alkohol. Namun, kesan ini belum dikaji pada manusia.
Kesan pada Kulit
| Kajian | Dapatan |
|---|---|
| Pecahan heksana pada kulit arnab [1] | Tiada kerengsaan |
| Pecahan heksana pada kulit manusia (penghalau nyamuk) [7] | Tiada kerengsaan |
| Ekstrak etanol pada kulit arnab [8] | Kerengsaan ringan tanpa kemerahan atau bengkak |
Ketoksikan Genetik
Minyak pati cekur kaya EPMC pada kepekatan 1 µg/mL tidak menunjukkan kesan toksik pada mitosis akar bawang [9]. Ujian sel turut mendapati rizom cekur selamat kepada sel makrofaj normal [10].
Namun, satu ulasan sistematik tentang percanggahan dalam kegunaan tradisional cekur melaporkan beberapa laporan yang mencadangkan potensi ketoksikan genetik dan pernafasan [11]. Penyelidik menegaskan perlunya pengesahan eksperimen yang ketat [11].
Siapa Perlu Berhati-hati?
| Kumpulan | Sebab |
|---|---|
| Ibu mengandung dan menyusu | Tiada data keselamatan khusus ditemui; dapatkan nasihat doktor |
| Kanak-kanak dan bayi | Data keselamatan terhad; elakkan ekstrak pekat |
| Pengambil ubat penenang atau ubat tidur | Kesan penekanan saraf pusat dalam kajian haiwan [1] |
| Pesakit hati atau buah pinggang | Dos sangat tinggi menjejaskan sel hati dan buah pinggang mencit [3] |
| Pengambil ubat tekanan darah | Sebatian cekur mengendurkan saluran darah dalam kajian makmal [12] |
| Pesakit diabetes yang mengambil ubat | Ekstrak cekur merendahkan gula darah dalam kajian mencit [13] |
| Individu dengan alahan keluarga halia | Cekur tergolong dalam keluarga Zingiberaceae [6] |
Kualiti Produk
Ulasan saintifik menekankan perlunya kajian lanjut tentang kawalan kualiti cekur [14]. Kandungan EPMC berbeza mengikut umur tuai dan penyimpanan [15], jadi produk yang berbeza mungkin mempunyai kekuatan yang sangat berbeza.
Tips memilih produk
1. Pilih produk berdaftar dengan pihak berkuasa kawalan farmaseutikal di Malaysia.
2. Elakkan produk yang mendakwa “menyembuhkan” penyakit serius.
3. Periksa label untuk nama saintifik, kandungan dan tarikh luput.
4. Berhati-hati dengan produk tanpa label yang dijual dalam talian atau di pasar malam.
Bagi Penanam
Jika anda menanam cekur sendiri:
Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Patuhi tempoh tunggu sebelum tuai, kerana rizom dan daun cekur dimakan.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian tentang kawalan perosak dan penyakit.
Ringkasan Panduan Keselamatan
| Bentuk | Penilaian |
|---|---|
| Rempah dalam masakan | Secara umum selamat dalam jumlah biasa |
| Daun sebagai ulam | Secara umum selamat; cuci bersih |
| Ekstrak pekat atau kapsul | Berhati-hati; bincang dengan doktor |
| Minyak pati | Jangan diminum; uji pada kulit sebelum guna |
Kesimpulan
Kajian haiwan menunjukkan cekur mempunyai ketoksikan akut yang rendah dan secara umum selamat pada dos berulang sederhana. Namun, terdapat beberapa isyarat yang perlu diberi perhatian: penekanan sistem saraf pada dos tinggi, penurunan limfosit pada tikus jantan, kesan pada sel hati dan buah pinggang pada dos sangat tinggi, serta laporan potensi ketoksikan genetik. Cekur dalam masakan biasa adalah selamat, tetapi ekstrak dan suplemen pekat memerlukan lebih berhati-hati.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Ibu mengandung, ibu menyusu, kanak-kanak, pesakit penyakit kronik dan sesiapa yang mengambil ubat perlu berbincang dengan doktor atau ahli farmasi sebelum mengambil ekstrak atau suplemen cekur.
Rujukan
[1] D. Kanjanapothi et al. (2004). Toxicity of crude rhizome extract of Kaempferia galanga L. (Proh Hom). Journal of Ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2003.10.020.
[2] A. Amuamuta et al. (2017). Anticholangiocarcinoma activity and toxicity of the Kaempferia galanga Linn. Rhizome ethanolic extract. BMC Complementary and Alternative Medicine. DOI: 10.1186/s12906-017-1713-4.
[3] S. Siska et al. (2023). Acute Toxicity of Ethyl Acetate Fraction of Kaempferia galanga L. Rhizome. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/1242/1/012007.
[4] S. Mohammed et al. (n.d.). Anti-Inflammatory And Anti-Arthritic Potential Of Essential Oil From Kaempferia Galanga Rhizome.
[5] S. Asriyanti (2012). Uji toksisitas subkronik fraksi etil p-metoksisinamat dari rimpang kencur (Kaempferia galanga L.) pada tikus putih.
[6] A. Kumar (2020). Phytochemistry, pharmacological activities and uses of Indian traditional medicinal plant Kaempferia galanga L. – An overview. Journal of Ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2020.112667.
[7] W. Choochote et al. (1999). Larvicidal, adulticidal and repellent effects of Kaempferia galanga. The Southeast Asian Journal of Tropical Medicine and Public Health.
[8] I. S. Wahyuni et al. (2024). Kaempferia galanga L. alleviates the expression of COX-2 and NF-kappaB-p65 in the oral mucosa ulcer of Wistar rats and exhibits no irritation toward the vascular membrane of chicken eggs and the skin of albino rabbits. Heliyon. DOI: 10.1016/j.heliyon.2024.e35827.
[9] T. Begum et al. (2023). Novel ethyl p-methoxy cinnamate rich Kaempferia galanga (L.) essential oil and its pharmacological applications: special emphasis on anticholinesterase, anti-tyrosinase, alpha-amylase inhibitory, and genotoxic efficiencies. PeerJ. DOI: 10.7717/peerj.14606.
[10] N. Srivastava et al. (2019). Aromatic ginger (Kaempferia galanga L.) extracts with ameliorative and protective potential as a functional food, beyond its flavor and nutritional benefits. Toxicology Reports. DOI: 10.1016/j.toxrep.2019.05.014.
[11] A. Susilo et al. (2025). Systematic Literature Review of Controversies in the Traditional Uses of Kaempferia Galanga. Proceeding International Seminar of Science and Technology. DOI: 10.33830/isst.v4i1.5978.
[12] R. Othman et al. (2002). Vasorelaxant Effects of Ethyl Cinnamate Isolated from Kaempferia galanga on Smooth Muscles of the Rat Aorta. Planta Medica. DOI: 10.1055/s-2002-32900.
[13] F. P. Nonglang et al. (2024). Therapeutic potential of freeze-dried Kaempferia galanga herbal formulation in alleviating hyperglycemia in diabetic mice: an in-vivo and in-silico investigation. Advances in Traditional Medicine. DOI: 10.1007/s13596-024-00784-9.
[14] S. Y. Wang et al. (2021). Kaempferia galanga L.: Progresses in Phytochemistry, Pharmacology, Toxicology and Ethnomedicinal Uses. Frontiers in Pharmacology. DOI: 10.3389/fphar.2021.675350.
[15] S. Nayak et al. (2026). Dynamics of ethyl para-methoxycinnamate in Kaempferia galanga L. with rhizome age, storage and bioefficacy of rhizome extract against mosquito larvae. Journal of Applied and Natural Science. DOI: 10.31018/jans.v18i1.7206.
