Sawit telah mengubah landskap pertanian Sabah dan Sarawak secara besar-besaran. Bagi ramai keluarga luar bandar, sawit menjanjikan pendapatan tunai yang lebih stabil. Namun, di sebalik ledakan ini timbul persoalan tentang hak tanah adat, produktiviti pekebun kecil, pensijilan dan kesannya terhadap tanaman makanan.
Artikel ini meneliti kajian tentang pekebun kecil sawit di Sabah dan Sarawak, termasuk cabaran tanah adat, faktor produktiviti dan hubungannya dengan keselamatan makanan.
Ledakan Sawit di Sarawak
Pertumbuhan pesat. Satu tesis kajian kes mendapati keluasan tanaman sawit di Sarawak meningkat sebanyak 40% dari 2010 hingga 2015, daripada 1.0 kepada 1.4 juta hektar [1]. Pada 2016, dianggarkan terdapat 1.5 juta hektar tanah Hak Adat Bumiputera (NCR) di Sarawak, dengan 328,000 hektar telah ditukar kepada sawit [1].
Dua model pembangunan. Dua agensi negeri terlibat secara khusus, iaitu SALCRA yang melaksanakan skim pekebun kecil terurus, dan LCDA yang merundingkan skim usaha sama dengan syarikat swasta [1].
Hasil bercampur. Kajian ini mendapati jangkaan dan hasil penyertaan tidak selalu sepadan [1]. Dalam skim SALCRA, sesetengah peserta menerima dividen besar dan geran tanah, manakala yang lain tidak menerima pulangan kewangan walaupun selepas sedekad [1]. Namun, manfaat utama skim awam ini tetap terjamin walaupun lambat [1]. Bagi skim usaha sama yang dikaji, hasilnya sebahagian besarnya negatif, dengan konflik, sekatan jalan, kes mahkamah dan kehilangan tanah [1].
Pekebun Kecil Bebas Boleh Berjaya
Satu kajian terhadap 72 isi rumah di lima komuniti rumah panjang di utara Sarawak memberikan pandangan berbeza [2]. Pandangan dominan dalam kalangan pembuat dasar ialah pekebun kecil perlu disatukan ke dalam entiti pengeluaran besar dengan pengurusan luar [2].
Namun, walaupun kurang sokongan kerajaan, keluasan sawit pekebun kecil meningkat dengan ketara di kawasan yang mempunyai akses jalan raya dan kilang sawit [2]. Pengkaji berhujah bahawa apabila infrastruktur pemprosesan wujud, pekebun kecil boleh mengusahakan sawit secara menguntungkan dengan kos lebih rendah dan lebih fleksibel berbanding operasi besar [2].
Corak mozek. Kajian lain menggunakan imej satelit di sebuah kampung di Sarawak mendapati pokok sawit ditanam secara tidak teratur [3]. Walaupun kelihatan tidak cekap dari sudut pengurusan ladang, corak ini selari dengan adat pemilikan tanah tradisional dan membolehkan penduduk mengekalkan pilihan guna tanah lain jika harga sawit jatuh mendadak [3].
Isu Tanah Adat di Sabah
Di Sabah, sawit diusahakan di ladang besar atau kebun kecil, dengan kebun kecil kebanyakannya diurus oleh masyarakat pribumi di tanah adat yang belum bergeran [4]. Bagi kebanyakan pekebun kecil, isu utama ialah ketidakjaminan hak milik tanah [4].
Pindaan kepada Ordinan Tanah Sabah membolehkan geran komunal dengan syarat, di mana pemegang amanah yang dilantik negeri membuat keputusan utama tentang guna tanah [4]. Pendekatan usaha sama ini menimbulkan kebimbangan dalam kalangan banyak kumpulan pribumi [4]. Kajian kes di Lalampas, daerah Tongod, menggambarkan kerumitan isu ini [4].
Pensijilan Mampan di Sabah
Sabah, negeri pengeluar sawit terbesar di Malaysia, telah mewajibkan pensijilan RSPO di bawah inisiatif Minyak Sawit Mampan Bertaraf Bidang Kuasa (JCSPO) [5]. Kajian kualitatif selama 14 bulan mengenal pasti cabaran pekebun kecil pribumi bebas [5]:
-
Pematuhan RSPO.
-
Isu hak milik tanah.
-
Kapasiti kewangan dan pengetahuan yang rendah.
-
Peningkatan ketidakjaminan makanan.
-
Harga minyak sawit mentah bersijil yang tidak stabil.
Pengkaji berhujah dasar pensijilan seluruh negeri ini mengukuhkan ketidaksamaan akses sumber antara kumpulan pekebun kecil di daerah berbeza [5].
Apa yang Mempengaruhi Produktiviti?
Kajian MPOB. Kajian oleh Lembaga Minyak Sawit Malaysia mendapati hasil buah tandan segar pekebun kecil bebas di Sabah dan Sarawak masih boleh ditingkatkan [6]. Faktor ketidakcekapan termasuk pembajaan yang tidak mencukupi, penyakit Ganoderma, serangan perosak yang tinggi, kekurangan nutrien, kos pengeluaran yang meningkat dan cuaca melampau yang tidak menentu [6].
Kajian di Bakong dan Marudi. Kajian terhadap 345 pekebun kecil dari pangkalan data MPOB cawangan Miri mendapati keenam-enam komponen ekosistem memberi kesan positif kepada produktiviti, dengan keselamatan sebagai faktor paling berpengaruh [7]. Namun, hanya keselamatan, tenaga kerja keluarga dan kepimpinan berkesan yang merupakan peramal signifikan secara statistik [7].
Sawit dan Tanaman Makanan
Lahad Datu. Kajian kualitatif di Lahad Datu, Sabah, mendapati penduduk beralih daripada menanam tanaman makanan kepada tanaman industri untuk menyara hidup [8]. Ini menyebabkan pengeluaran tanaman makanan menurun akibat kawasan penanaman yang terhad [8].
Dasar. Satu ulasan dasar keselamatan makanan di Sabah menyatakan dasar pertanian perlu terus ditambah baik dengan memanfaatkan sumber semula jadi yang ada [9]. Pengkaji juga menekankan kepentingan masyarakat tempatan dan pribumi menerima kemajuan sains dan teknologi untuk manfaat keselamatan makanan jangka panjang [9].
Panduan Praktikal
-
Fahami hak tanah anda dan dapatkan nasihat sebelum menyertai mana-mana skim usaha sama.
-
Baca dan fahami terma perjanjian termasuk pembahagian dividen dan tempoh.
-
Baja mengikut keperluan kerana pembajaan tidak mencukupi menurunkan hasil.
-
Pantau tanda penyakit Ganoderma dan serangan perosak secara berkala.
-
Kekalkan sebahagian tanah untuk tanaman makanan bagi keperluan keluarga.
-
Sertai kumpulan atau koperasi pekebun kecil untuk mendapatkan sokongan pensijilan.
-
Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI, serta MPOB, tentang pengurusan kebun dan tanaman makanan.
Kesimpulan
Sawit membuka peluang pendapatan kepada pekebun kecil Sabah dan Sarawak, tetapi kajian menunjukkan hasilnya bercampur. Skim pembangunan tanah adat memberikan manfaat kepada sesetengah peserta tetapi juga mencetuskan konflik. Pekebun kecil bebas boleh berjaya apabila jalan raya dan kilang tersedia. Produktiviti terjejas oleh pembajaan tidak mencukupi, Ganoderma dan perosak. Peralihan kepada tanaman industri juga dikaitkan dengan penurunan tanaman makanan dan ketidakjaminan makanan, jadi keseimbangan antara sawit dan tanaman makanan perlu dijaga.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat undang-undang, kewangan atau profesional. Sila rujuk pihak berkuasa tanah dan pegawai pertanian untuk keadaan anda.
Rujukan
[1] Sunny Sanderson (2018). Processes of large-scale oil palm development on native customary land in Sarawak: a rural livelihoods approach. Unknown Journal. DOI: 10.14264/uql.2018.493. https://consensus.app/papers/details/63ad69d86e57501dbe81c67af65891b5/
[2] R. Cramb and Patrick S. Sujang (2013). The mouse deer and the crocodile: oil palm smallholders and livelihood strategies in Sarawak, Malaysia. The Journal of Peasant Studies. DOI: 10.1080/03066150.2012.750241. https://consensus.app/papers/details/38cef2faa6c3506c9e0836a53e0375e5/
[3] R. Soda, Yumi Kato, and Jason Hon (2016). The diversity of small?scale oil palm cultivation in Sarawak, Malaysia. The Geographical Journal. DOI: 10.1111/geoj.12152. https://consensus.app/papers/details/ee057b5bd2355d77bcec8f18c68c8ced/
[4] Fadzilah Majid Cooke (2012). In the name of poverty alleviation: Experiments with oil palm smallholders and customary land in Sabah, Malaysia. Asia Pacific Viewpoint. DOI: 10.1111/j.1467-8373.2012.01490.x. https://consensus.app/papers/details/67033851496354da84e8850c0c9bbd86/
[5] Tham Mun Hou, Pramila Tamunaidu et al. (2024). “Smile even if your burdens are heavy”: Smallholder challenges and the Sabah sustainable palm oil initiative. Sustainable Development. DOI: 10.1002/sd.2973. https://consensus.app/papers/details/e3dba3e0ab9350a485266702260b6bfa/
[6] A. Nordin, Siti Mashani Ahmad et al. (2017). AN ECONOMIC STUDY ON TECHNICAL EFFICIENCY AMONG INDEPENDENT OIL PALM SMALLHOLDERS IN SABAH AND SARAWAK. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/97b42d2297f85261b39831b6f8228c2a/
[7] Muhammad Yusuf Idris, Zurinah Tahir et al. (2026). Evaluating the Influence of Ecosystem Conditions on Oil Palm Smallholder Productivity in Bakong and Marudi, Sarawak. International Journal of Research and Innovation in Social Science. DOI: 10.47772/ijriss.2026.10100120. https://consensus.app/papers/details/1a2daef31b235b3a81c86ce379e304d6/
[8] Nurqamarina Baharuddin, M. Ridzuan et al. (2025). FOOD SECURITY ISSUES: POTENTIAL AND CHALLENGES OF AGRICULTURE IN LAHAD DATU, SABAH. Quantum Journal of Social Sciences and Humanities. DOI: 10.55197/qjssh.v6i3.661. https://consensus.app/papers/details/b54c2d91400056b78e25798785c13336/
[9] S. A. Sani, N. D. Osman et al. (2022). A Review on Food Security Policy on Agriculture and Food in Sabah, Malaysia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/1103/1/012023. https://consensus.app/papers/details/252fa9c30d1f5bbf91eeb347575a0d4f/
Kata Kunci
Sabah dan Sarawak, pekebun kecil, kelapa sawit, tanah adat, keselamatan makanan
