Mata Kucing dan Longan: Bersaudara atau Spesies Berbeza?

Mata kucing dan longan ialah dua buah daripada genus Dimocarpus. Mata kucing secara tradisional dianggap sebagai subspesies longan [1]. Namun, kajian genetik terkini menunjukkan perbezaan antara kedua-duanya mungkin lebih besar daripada yang disangka.

Artikel ini meneliti kajian tentang hubungan antara mata kucing dan longan, ciri buahnya, dan penanamannya di rantau ini.

Nama dan Asal Usul

Longan (Dimocarpus longan) tergolong dalam famili Sapindaceae dan merupakan antara buah yang paling penting dari segi ekonomi di beberapa kawasan di Asia [2]. Satu kajian menyatakan longan ditanam secara komersial di banyak negara, termasuk China, Thailand, Filipina, Malaysia, Vietnam, India, Australia dan Hawaii [3].

Mata kucing pula dikenali secara saintifik sebagai Dimocarpus longan subsp. malesianus. Satu kajian oleh penyelidik Universiti Brunei Darussalam menyatakan daun pokok ini dikenali secara tempatan sebagai “mata kuching”, yang secara literal bermaksud “cat’s eyes” [4]. Satu kajian di Politeknik Pertanian Negeri Samarinda menyifatkan mata kucing sebagai tumbuhan endemik Kalimantan [5].

Kajian Filogeni: Mata Kucing Patut Menjadi Spesies Tersendiri?

Satu kajian dalam Scientific Reports oleh penyelidik Maejo University, Chiang Mai University dan Mahidol University mengkaji hubungan genetik kultivar longan di rantau Semenanjung Thailand-Malaysia [2]. Enam lokus DNA daripada 40 individu, termasuk 26 kultivar longan, dua jenis laici dan lapan sampel herbarium, dianalisis [2]. Dapatannya [2]:

Pokok filogeni menunjukkan kumpulan tersembunyi D. longan dari rantau Thailand-Malaysia.
Analisis menyokong bahawa D. longan subsp. malesianus var. malesianus dan D. longan subsp. longan var. obtusus patut dinaikkan ke peringkat yang lebih tinggi sebagai dua spesies tambahan.
Pengkaji mencadangkan perubahan nama kepada Dimocarpus malesianus dan Dimocarpus obtusus.

Ini merupakan laporan pertama tentang hubungan genetik Dimocarpus berdasarkan penanda molekul berbilang lokus dan ciri morfologi [2].

Kajian RAPD di Riau

Satu kajian di Riau University menggunakan penanda RAPD untuk membandingkan longan dan mata kucing dari Kecamatan Peranap [1]. Sebanyak 18 individu dianalisis menggunakan empat primer [1]. Dapatannya [1]:

Sebanyak 40 jalur RAPD dihasilkan.
Pekali persamaan tertinggi ialah 77.78%, antara dua genotip mata kucing.
Hubungan genetik antara longan dan mata kucing hanya 36%.

Pengkaji menyimpulkan longan dan mata kucing berbeza secara genetik dan tidak berkait rapat [1]. Perlu diingat kajian ini menggunakan bilangan sampel yang kecil dan penanda RAPD sahaja.

Ciri Buah Longan

Satu ulasan tentang biologi lepas tuai longan menerangkan buah longan yang matang [6]:

Kecil, berdiameter kira-kira 1.5 hingga 2 cm.
Berbentuk kon, hati atau sfera, dan berwarna perang muda.
Mempunyai kulit nipis dan liat yang tidak merekah sendiri.
Isi (aril) berwarna putih dan berjus, mengelilingi biji perang gelap yang agak besar.

Ulasan ini juga menyatakan longan ialah buah tidak klimakterik, dengan sedikit perubahan dalam jumlah pepejal terlarut atau keasidan selepas dituai [6].

Kulit merah. Kulit longan biasanya perang kekuningan atau kuning kelabu, tetapi satu kajian menemui jenis longan berkulit merah [7]. Warna merah ini disebabkan oleh pengumpulan derivatif sianidin, sejenis antosianin, dalam kulit [7].

Genom Longan

Satu kajian di China menghasilkan jujukan genom longan peringkat kromosom bagi kultivar JDB, bersaiz 455.5 Mb dengan 40,420 gen pengekod protein [8]. Analisis genom kultivar mendapati biogeografi merupakan faktor utama yang menyumbang kepada kepelbagaian genetik longan, dan terdapat percampuran populasi antara kultivar dari asal geografi yang berbeza [8].

Satu lagi kajian genom menyatakan saiz pokok, pembuahan berselang dan penyakit sapu penyihir masih menjadi masalah serius bagi longan [9].

Kepelbagaian di Thailand

Satu kajian ke atas 50 aksesi longan daripada koleksi germplasma berasaskan komuniti di Thailand mendapati variasi genetik yang agak tinggi [3]. Aksesi ini terbahagi kepada enam kumpulan utama [3]. Kajian ini menyatakan Thailand ialah pengeluar kedua terbesar dan pengeksport terbesar longan di dunia [3].

Kegunaan Tradisional

Satu ulasan berasaskan literatur menyatakan longan ialah spesies pokok malar hijau tropika dan subtropika yang terdapat terutamanya di China, India dan Thailand [10]. Pelbagai bahagian pokok, termasuk isi, kulit, biji, daun dan bunga, mengandungi fitokimia dan nutrien yang dikaitkan dengan pelbagai kegunaan tradisional [10].

Daun Mata Kucing untuk Rawatan Air

Satu kegunaan menarik dikaji oleh penyelidik Universiti Brunei Darussalam [4]. Daun mata kucing diuji sebagai penjerap untuk membuang pewarna toksik brilliant green daripada air [4]. Dapatannya [4]:

Daun mencapai keseimbangan dengan pewarna dalam masa 30 minit.
Kapasiti penjerapan maksimum ialah 337.9 mg/g.
Daun boleh dijana semula dan digunakan semula, mengekalkan hampir 80% pembuangan pewarna selepas lima kitaran.

Bagi yang Menanam Mata Kucing atau Longan

Bagi kawalan perosak, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang jenis dan varieti yang sesuai dengan kawasan anda.

Kesimpulan

Mata kucing dan longan tergolong dalam genus Dimocarpus, tetapi kajian filogeni oleh penyelidik Maejo University dan rakan kongsi mencadangkan mata kucing patut dikelaskan sebagai spesies tersendiri, Dimocarpus malesianus. Kajian RAPD di Riau juga mendapati hubungan genetik antara kedua-duanya hanya 36%. Mata kucing disifatkan sebagai endemik Kalimantan, dan daunnya dikenali secara tempatan sebagai “mata kuching” dalam kajian Universiti Brunei Darussalam.

Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat agronomi khusus.

Rujukan

[1] Rinda Anggini, Dewi Indriyani Roslim, and Adiwirman (2025). ANALISIS KEKERABATAN TANAMAN KELENGKENG (Dimocarpus longan) DAN KELENGKENG MATA KUCING (Dimocarpus longan ssp. malesianus Leenh.) ASAL KECAMATAN PERANAP BERDASARKAN PENANDA RAPD (RANDOM AMPLIFIED POLYMORPHIC DNA). DINAMIKA PERTANIAN. DOI: 10.25299/dp.2024.vol40(2).21339. https://consensus.app/papers/details/b9b9d09a8a9a532697aa11c4d6fc3ca0/

[2] S. K. Lithanatudom, T. Chaowasku et al. (2017). A First Phylogeny of the Genus Dimocarpus and Suggestions for Revision of Some Taxa Based on Molecular and Morphological Evidence. Scientific Reports. DOI: 10.1038/s41598-017-07045-7. https://consensus.app/papers/details/6f6675b2fb125bc69864c7ed80495243/

[3] Kanamon Riangwong, C. Saensuk et al. (2023). Genetic Diversity and Population Structure of a Longan Germplasm in Thailand Revealed by Genotyping-By-Sequencing (GBS). Horticulturae. DOI: 10.3390/horticulturae9060726. https://consensus.app/papers/details/3bbf7b5f96ad545aa3384d3f6a2b2e97/

[4] A. Romzi, L. Lim et al. (2020). Application of Dimorcarpus longan ssp. malesianus leaves in the sequestration of toxic Brilliant Green dye. DESALINATION AND WATER TREATMENT. DOI: 10.5004/dwt.2020.25615. https://consensus.app/papers/details/8c336c6b4f725227ae521fbf6071d9a8/

[5] E. Herawati, Herijanto Thamrin et al. (2025). Effect of Scarification with Shallot (Allium cepa L. var. ascalonicum) Extract on Percentage and Germination Rate of Cat’s Eye Seeds (Dimocarpus longan var. malesianus Leenh). JURNAL AGRIMENT. DOI: 10.51967/jurnalagriment.v10i2.3515. https://consensus.app/papers/details/e13ffd3d2b1b52b180f0579005cfbc80/

[6] Yueming Jiang, Zhao-Qi Zhang et al. (2002). Postharvest biology and handling of longan fruit (Dimocarpus longan Lour.). Postharvest Biology and Technology. DOI: 10.1016/s0925-5214(02)00047-9. https://consensus.app/papers/details/8ea921b9956e56f3b76410c85c56d4b1/

[7] Debao Yi, Hong-Na Zhang et al. (2020). Integrative Analysis of the Coloring Mechanism of Red Longan Pericarp through Metabolome and Transcriptome Analyses. Journal of agricultural and food chemistry. DOI: 10.1021/acs.jafc.0c05023. https://consensus.app/papers/details/c40c72ec444150ab97f5ca36bb3dd891/

[8] Jing Wang, Jian-Guang Li et al. (2021). Genomic insights into longan evolution from a chromosome-level genome assembly and population genomics of longan accessions. Horticulture Research. DOI: 10.1093/hr/uhac021. https://consensus.app/papers/details/abb06caf42545dffa02fdcaf9b81b1d5/

[9] Yu-Ling Lin, J. Min et al. (2017). Genome-wide sequencing of longan (Dimocarpus longan Lour.) provides insights into molecular basis of its polyphenol-rich characteristics. GigaScience. DOI: 10.1093/gigascience/gix023. https://consensus.app/papers/details/bcb5194bf5e15cc5a5e14849854dfdbc/

[10] Priyanka Paul, P. Biswas et al. (2021). Exhaustive Plant Profile of “Dimocarpus longan Lour” with Significant Phytomedicinal Properties: A Literature Based-Review. Processes. DOI: 10.3390/pr9101803. https://consensus.app/papers/details/8a395762b50b5151b54f51092dd48c8a/