Pengenalan
Lalat buah daripada genus Bactrocera merupakan antara perosak utama buah-buahan tropika di Asia Tenggara, termasuk Malaysia. Banyak negara pengimport menganggap lalat buah sebagai perosak kuarantin, maka buah seperti betik, mangga dan belimbing perlu menjalani rawatan lepas tuai yang diiktiraf sebelum dieksport (pengetahuan am). Rawatan haba wap atau vapor heat treatment (VHT) ialah kaedah fizikal yang tidak meninggalkan sisa kimia (pengetahuan am); cabarannya ialah membunuh semua telur dan larva tanpa merosakkan buah.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Vapor Heat Treatment for Quarantine Control of the Oriental Fruit Fly (Diptera: Tephritidae) in Papaya Fruit from Thailand” (Srimartpirom et al., 2023). Objektifnya ialah menguji VHT terhadap lalat buah oriental, Bactrocera dorsalis (Hendel), dalam betik bagi mengesahkan tahap keselamatan kuarantin yang tinggi. Kajian ini dijalankan di Thailand. Kajian sokongan meliputi betik (Hsu et al., 2018; Hasbullah et al., 2007), mangga Arumanis di Indonesia (Lestari et al., 2017) dan belimbing (Rohaeti et al., 2010).
Sorotan Kajian Lepas
Clarke et al. (2005) menghuraikan kompleks Bactrocera dorsalis sebagai perosak invasif yang mengandungi 75 spesies yang telah dihuraikan, kebanyakannya endemik di Asia Tenggara. Vargas et al. (2015) memberi gambaran keseluruhan 73 spesies perosak dalam genus Bactrocera serta teknologi kawalan berisiko rendah dan program Pengurusan Perosak Bersepadu (IPM) di kawasan tropika dan subtropika.
Dohino et al. (2016) menghuraikan rawatan fitosanitari semasa terhadap B. dorsalis dan penggunaannya di seluruh dunia, serta cadangan penyelidikan lanjut. Lestari et al. (2017) pula menyatakan bahawa VHT disyorkan oleh ISPM No. 28 tahun 2007 sebagai rawatan berkesan untuk membasmi lalat buah.
Couey dan Chew (1986) membentangkan formula dan jadual untuk mengira had keyakinan atas bagi kadar kemandirian dalam eksperimen kuarantin, yang menjelaskan keperluan bilangan serangga yang besar dalam ujian pengesahan. Abbott (1987) menyediakan formula pembetulan kadar kematian serangga.
Dapatan Utama
Larva instar pertama paling tahan haba. Srimartpirom et al. (2023) mendapati larva instar pertama B. dorsalis ialah peringkat hidup yang paling tahan haba dalam betik, maka ia dijadikan sasaran ujian pengesahan.
Jadual VHT dua peringkat. Buah betik dipanaskan dengan udara panas pada kelembapan relatif 50–80 % dari suhu ambien hingga suhu tengah buah mencapai 43 °C (tempoh prapemanasan kering), kemudian dipanaskan dengan udara panas tepu hingga 47 °C (tempoh pemanasan basah) dengan tempoh tahan 20 minit pada 47 °C.
Tiada larva terselamat. Dalam ujian pengesahan berskala besar, tiada seekor pun daripada 78,405 larva instar pertama yang dirawat terselamat.
Kualiti buah terpelihara. Betik pada peringkat kematangan color break yang dirawat dengan VHT dan disimpan dalam keadaan eksport komersial simulasi tidak berbeza kualitinya berbanding kawalan. Penulis mencadangkan VHT ini sebagai rawatan kuarantin standard bagi betik eksport Thailand.
Telur paling tahan dalam kajian Hsu et al. (2018). Kajian ini melibatkan B. dorsalis dan B. cucurbitae dalam betik seberat 550 ± 100 g; telur B. dorsalis paling tahan haba pada 45.6 °C. Ujian keberkesanan menggunakan 60 biji buah dengan 4,500 telur. Apabila suhu teras dinaikkan pada kadar 0.0925 °C/min dari suhu bilik hingga 47.2 °C dalam 3 jam, kematian lalat buah mencapai 100%. Ujian pengesahan dengan 300 biji betik juga menunjukkan 100% kematian, dan tiada perbezaan bererti pada warna, rupa, pepejal larut atau kekerasan.
Mangga Arumanis. Lestari et al. (2017), dijalankan di Makmal VHT BBPOPT, Jatisari dari Oktober 2016 hingga Januari 2017, mendapati VHT pada 47 °C selama 40 minit berkesan mengurangkan bilangan telur dan larva B. dorsalis tanpa kesan negatif terhadap kualiti buah.
Belimbing. Rohaeti et al. (2010) mendapati kematian telur B. carambolae mencapai 100% pada suhu melebihi 43.0 °C selama 30 minit dan pada 46.0 °C selama lebih 15 minit (ujian rendaman air panas). VHT pada 46.5 °C selama 20 hingga 30 minit berkesan membunuh lalat buah dalam belimbing. VHT mengurangkan kadar respirasi, kecederaan sejuk dan antraknos, tetapi meningkatkan kehilangan berat; kekerasan, vitamin C dan ujian organoleptik tidak berubah secara bererti. Gabungan VHT dan penyimpanan pada 15 °C mengekalkan kualiti belimbing.
Betik dengan salutan lilin lebah. Hasbullah et al. (2007) mendapati B. dorsalis mati sepenuhnya dalam ujian air panas pada 46 °C selama 10 minit atau 43 °C selama 30 minit. VHT pada suhu teras 45.5–46.0 °C selama 15–30 minit diikuti salutan lilin lebah 6% dan penyimpanan pada 10 °C berkesan mengawal perosak dan penyakit sehingga 21 hari tanpa tanda kecederaan haba.
| Buah | Rawatan berkesan | Keputusan utama | Sumber |
|---|---|---|---|
| Betik | 43 °C (kering) ? 47 °C (basah), tahan 20 min | 0 daripada 78,405 larva terselamat | Srimartpirom et al. (2023) |
| Betik | Suhu teras 47.2 °C dalam 3 jam | 100% kematian (300 buah) | Hsu et al. (2018) |
| Mangga Arumanis | 47 °C, 40 min | Telur dan larva berkurang; kualiti tidak terjejas | Lestari et al. (2017) |
| Belimbing | 46.5 °C, 20–30 min | Lalat buah mati; kualiti kekal pada 15 °C | Rohaeti et al. (2010) |
| Betik + lilin lebah 6% | Suhu teras 45.5–46.0 °C, 15–30 min | Terkawal hingga 21 hari pada 10 °C | Hasbullah et al. (2007) |
Perbincangan
Kesemua kajian menunjukkan corak yang konsisten: suhu buah sekitar 45.5–47.2 °C dengan tempoh tahan tertentu membunuh atau mengurangkan lalat buah tanpa menjejaskan kualiti secara ketara. Kekuatan kajian Srimartpirom et al. (2023) ialah saiz ujian pengesahannya (78,405 larva), selaras dengan prinsip statistik Couey dan Chew (1986). Namun, peringkat paling tahan haba ialah larva instar pertama dalam kajian Thailand, tetapi telur dalam kajian Hsu et al. (2018); maka peringkat sasaran perlu ditentukan bagi setiap kombinasi buah, spesies lalat dan protokol.
Abstrak Hsu et al. (2018) dan Lestari et al. (2017) tidak lengkap. Peningkatan kehilangan berat selepas VHT pada belimbing juga perlu diambil kira.
Carian ini tidak menemui kajian VHT yang dijalankan di Malaysia. Namun, buah dan perosak yang dikaji sama dengan yang dihadapi pengeksport tempatan; belimbing khususnya relevan kerana Malaysia mempunyai sejarah eksport belimbing (pengetahuan am). Protokol serantau ini boleh dijadikan rujukan, tetapi setiap jadual rawatan perlu disahkan mengikut keperluan negara pengimport.
Implikasi kepada Pengeksport dan Agensi
1. Pantau suhu teras buah, bukan suhu udara sahaja, sehingga sasaran dicapai (contohnya 47 °C dengan tahan 20 minit bagi betik dalam kajian Thailand).
2. Rawat betik pada peringkat kematangan yang diuji, seperti color break.
3. Gabungkan VHT dengan penyimpanan sejuk (15 °C bagi belimbing atau 10 °C bagi betik berlilin dalam kajian di atas).
4. Gunakan reka bentuk ujian berskala besar seperti kajian Thailand untuk mengesahkan protokol buah tempatan.
5. Wujudkan penyelidikan VHT tempatan untuk betik dan belimbing.
Kesimpulan
Rawatan haba wap berkesan untuk kuarantin lalat buah. Dalam kajian Thailand, tiada seekor pun daripada 78,405 larva terselamat selepas tahan 20 minit pada 47 °C, dan kualiti betik tidak terjejas. Kajian serantau pada betik, mangga Arumanis dan belimbing menyokong julat sekitar 45.5–47.2 °C. Tiada kajian Malaysia ditemui, maka pengesahan tempatan masih diperlukan.
Rujukan
1. Srimartpirom, M., Rakkrai, C., Phankum, S., et al. (2023). Vapor heat treatment for quarantine control of the oriental fruit fly (Diptera: Tephritidae) in papaya fruit from Thailand. Journal of Asia-Pacific Entomology. https://doi.org/10.1016/j.aspen.2023.102049
2. Hsu, Y.-L., Chen, S.-C., et al. (2018). Quarantine vapor heat treatment of papaya fruit for Bactrocera dorsalis and Bactrocera cucurbitae (Diptera: Tephritidae). Journal of Economic Entomology. https://doi.org/10.1093/JEE/TOY170
3. Lestari, T. W. W., Wijonarko, A., Murdita, W., et al. (2017). Effect of vapor heat treatment on the mortality of Bactrocera dorsalis (Diptera: Tephritidae) and the quality of mango cv. Arumanis. https://doi.org/10.22146/JPTI.23606
4. Rohaeti, E., Syarief, R., & Hasbullah, R. (2010). Perlakuan uap panas (vapor heat treatment) untuk disinfestasi lalat buah dan mempertahankan mutu buah belimbing (Averrhoa carambola L.).
5. Hasbullah, R., Marlisa, E., Parjito, A., et al. (2007). Exposure time of vapor heat treatment method following waxing to maintain fruit quality of papaya during storage. https://doi.org/10.19028/jtep.22.1.41-46
6. Clarke, A. R., Armstrong, K. F., Carmichael, A. E., et al. (2005). Invasive phytophagous pests arising through a recent tropical evolutionary radiation: The Bactrocera dorsalis complex of fruit flies. Annual Review of Entomology. https://doi.org/10.1146/ANNUREV.ENTO.50.071803.130428
7. Vargas, R. I., Piñero, J. C., Leblanc, L., et al. (2015). An overview of pest species of Bactrocera fruit flies (Diptera: Tephritidae) and the integration of biopesticides with other biological approaches for their management with a focus on the Pacific region. Insects. https://doi.org/10.3390/INSECTS6020297
8. Dohino, T., Hallman, G. J., Grout, T. G., et al. (2016). Phytosanitary treatments against Bactrocera dorsalis (Diptera: Tephritidae): Current situation and future prospects. Journal of Economic Entomology. https://doi.org/10.1093/JEE/TOW247
9. Couey, H. M., & Chew, V. (1986). Confidence limits and sample size in quarantine research. Journal of Economic Entomology. https://doi.org/10.1093/JEE/79.4.887
10. Abbott, W. S. (1987). A method of computing the effectiveness of an insecticide. Journal of the American Mosquito Control Association.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: rawatan haba wap, VHT, kuarantin, lalat buah, Bactrocera dorsalis, betik, belimbing, eksport buah
