Bagi penanam belimbing, lalat buah ialah musuh nombor satu. Buah yang kelihatan cantik dari luar boleh mengandungi larva di dalamnya, menyebabkan buah busuk dan gugur. Malah, salah satu spesies lalat buah dinamakan sempena belimbing, iaitu Bactrocera carambolae atau lalat buah carambola. Artikel ini merumuskan kajian tentang lalat buah yang menyerang belimbing di Malaysia dan rantau Asia Tenggara.
Spesies Utama: Bactrocera carambolae
Kajian di Selangor mengenal pasti B. carambolae sebagai perosak utama belimbing di Malaysia [1]. Spesies ini tergolong dalam kompleks Bactrocera dorsalis, iaitu kumpulan lalat buah yang rapat dan sukar dibezakan dengan mata kasar [2].
Bentuk perantaraan
Kajian di Selangor itu mendapati sesuatu yang menarik: lalat dengan ciri morfologi perantaraan antara B. carambolae dan B. papayae. Lalat perantaraan ini merangkumi 63% tangkapan perangkap dan 25% lalat yang dibiakkan daripada buah [1]. Dapatan ini menunjukkan identiti spesies lalat buah di kebun belimbing lebih kompleks daripada yang disangka.
Feromon dan metil eugenol
Kajian tentang kompleks B. dorsalis mendapati jantan yang memakan metil eugenol menghasilkan feromon seks dan mempunyai kelebihan dalam persaingan mengawan [2]. Kajian yang sama menyatakan lalat buah oriental, B. dorsalis dalam erti kata asal, tidak ditemui secara semula jadi di Malaysia [2]. Ini bermakna spesies yang menyerang buah di Malaysia ialah ahli lain dalam kompleks tersebut.
Lalat Buah pada Buah Lain di Malaysia
Kajian di Semenanjung Malaysia mendapati serangan lalat buah Bactrocera juga berlaku pada mangga [3]. Ini penting kerana lalat buah boleh berpindah antara pokok buah yang berlainan di kawasan yang sama, menjadikan kawalan di peringkat kawasan lebih berkesan berbanding kawalan di satu kebun sahaja.
Pengalaman di Indonesia
Banyak kajian tentang lalat buah belimbing dijalankan di Indonesia, yang mempunyai iklim dan varieti yang serupa dengan Malaysia.
Kadar kerosakan yang tinggi
| Lokasi | Kadar kerosakan buah | Rujukan |
|---|---|---|
| Denpasar, Bali | 83.10% | [4] |
| Gianyar, Bali | 86.33% | [5] |
Kadar kerosakan melebihi 80% menunjukkan betapa seriusnya masalah ini jika tiada kawalan [4][5].
Spesies dominan
Kajian di ladang germplasma belimbing di Indonesia menggunakan umpan metil eugenol mendapati B. carambolae merangkumi kira-kira 85% lalat yang ditangkap [6].
Pilihan varieti
Kajian keutamaan perumah mendapati belimbing jenis Malaya paling digemari oleh lalat buah, manakala varieti Welahan paling kurang digemari [7]. Dapatan ini menunjukkan pemilihan varieti boleh mempengaruhi tahap serangan, walaupun varieti yang dikaji mungkin berbeza dengan varieti di Malaysia.
Kitaran Hidup dan Kerosakan
Lalat buah betina meletakkan telur di bawah kulit buah yang hampir masak. Telur menetas menjadi larva yang memakan isi buah, menyebabkan buah lembik, busuk dan gugur. Larva kemudian keluar dan masuk ke dalam tanah untuk menjadi pupa, sebelum muncul sebagai lalat dewasa. Kitaran ini boleh berulang dengan cepat dalam iklim tropika, terutamanya apabila buah gugur dibiarkan di bawah pokok.
Kesan kepada Eksport
Lalat buah juga menjadi halangan eksport. Negara pengimport mensyaratkan rawatan kuarantin bagi buah dari kawasan yang mempunyai lalat buah. Kajian di Florida dan Hawaii membangunkan rawatan sejuk untuk membasmi lalat buah dalam belimbing, dan kajian di Hawaii turut menguji kultivar bernama ‘Kajang’ dan ‘Sri Kembangan’, nama yang biasa dikaitkan dengan Malaysia [8][9].
Tanda-tanda Serangan
Kesan tusukan kecil pada kulit buah.
Kawasan lembik atau berair di sekitar kesan tusukan.
Buah gugur sebelum masak.
Larva putih di dalam isi buah apabila dibelah.
Panduan Pengurusan Awal
1. Pantau populasi lalat dengan perangkap metil eugenol [6][2].
2. Kutip dan musnahkan buah gugur untuk memutuskan kitaran hidup.
3. Bungkus buah semasa masih muda untuk menghalang lalat betina bertelur.
4. Pertimbangkan varieti yang kurang digemari lalat buah, jika sesuai [7].
5. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
6. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang program kawalan kawasan.
Kawalan Biologi Secara Semula Jadi
Lalat buah di kebun belimbing tidak hidup tanpa musuh. Kajian menggunakan sampel daripada MARDI mengenal pasti beberapa spesies tebuan parasitoid, iaitu Diachasmimorpha longicaudata, Fopius arisanus dan Psyttalia incisi, yang menyerang B. carambolae dalam belimbing [10]. Di Bali pula, F. arisanus ditemui sebagai parasitoid lalat buah belimbing [4][5]. Kehadiran musuh semula jadi ini memberi peluang untuk pengurusan bersepadu yang kurang bergantung kepada racun.
Kepentingan Pengecaman Spesies yang Tepat
Kewujudan bentuk perantaraan antara B. carambolae dan B. papayae menunjukkan pengecaman berdasarkan rupa sahaja mungkin tidak mencukupi [1]. Kaedah molekul seperti PCR multipleks telah digunakan untuk mengenal pasti parasitoid dalam lalat buah belimbing dan jambu batu [10]. Pengecaman yang tepat penting bagi program kuarantin dan kawalan, kerana tindak balas setiap spesies terhadap umpan dan rawatan boleh berbeza.
Kesimpulan
Bactrocera carambolae ialah perosak utama belimbing di Malaysia, dan kajian di Selangor menunjukkan kehadiran bentuk perantaraan yang merumitkan pengecaman. Kajian di Indonesia menunjukkan kerosakan boleh melebihi 80% tanpa kawalan. Pemantauan dengan metil eugenol, kebersihan kebun dan pembungkusan buah ialah asas pengurusan yang penting.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat pertanian khusus. Petani perlu merujuk Jabatan Pertanian dan MARDI untuk program kawalan yang sesuai dengan kawasan masing-masing.
Rujukan
[1] S. Juma et al. (2014). Occurrence of Tephritid Fruit Flies with Intermediate morphologies of Bactrocera carambolae and B.papayae (Diptera: Tephritidae) in Selangor, Peninsular Malaysia. Unknown Journal.
[2] K. Tan et al. (2020). Sex Pheromone and Mating Competition after Methyl Eugenol Consumption in the Bactrocera dorsalis Complex. Unknown Journal. DOI: 10.1201/9780367812430-23.
[3] M. Salmah et al. (2018). Infestation of fruit fly, Bactrocera (Diptera: Tephritidae) on mango ( Mangifera indica L.) in peninsular Malaysia. Journal of Fundamental and Applied Sciences. DOI: 10.4314/jfas.v9i2s.49.
[4] K. A. Yuliadhi et al. (2022). Interaction of parasitoids associated with fruit flies attacking star fruit (Averrhoa carambolae) in Denpasar City, Bali Province, Indonesia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/980/1/012051.
[5] I. N. D. Putra et al. (2019). Kelimpahan Spesies Lalat Buah (Diptera: Tephritidae) dan Parasitoidnya yang Berasosiasi pada Tanaman Belimbing (Averrhoa carambola L.) di Kabupaten Gianyar. Agrotrop : Journal on Agriculture Science. DOI: 10.24843/ajoas.2019.v09.i01.p01.
[6] I. Riastiwi et al. (2021). DIVERSITY OF FRUIT FLIES (DIPTERA: TEPHRITIDAE) ATTRACTED BY ME LURE IN CSC-BG GERMPLASM CARAMBOLA PLANTATION. JURNAL HAMA DAN PENYAKIT TUMBUHAN TROPIKA. DOI: 10.23960/jhptt.221151-157.
[7] D. Koswanudin et al. (2018). Host preference fruit flies Bactrocera carambolae (Drew & Hancock) and Bactrocera dorsalis (Drew and Hancock) (Diptera: Tephritidae). Jurnal Entomologi Indonesia. DOI: 10.5994/jei.15.1.40.
[8] J. Armstrong et al. (1995). Quarantine Cold Treatment for Hawaiian Carambola Fruit Infested with Mediterranean Fruit Fly, Melon Fly, or Oriental Fruit Fly (Diptera: Tephritidae) Eggs and Larvae. Journal of Economic Entomology. DOI: 10.1093/jee/88.3.683.
[9] W. P. Gould et al. (1990). Cold-Storage Quarantine Treatment for Carambolas Infested with the Caribbean Fruit Fly (Diptera: Tephritidae). Journal of Economic Entomology. DOI: 10.1093/jee/83.2.458.
[10] S. Shariff et al. (2014). Multiplex PCR in determination of Opiinae parasitoids of fruit flies, Bactrocera sp., infesting star fruit and guava. Journal of Insect Science. DOI: 10.1673/031.014.07.
