Pengenalan
Limau seperti limau nipis, limau kasturi dan limau madu ditanam secara meluas di Malaysia (pengetahuan am). Salah satu penyakit utama yang mengancam tanaman ini ialah kanker sitrus, iaitu penyakit bakteria yang menghasilkan luka (lesi) berkerak timbul pada daun, ranting dan buah. Mengenal pasti jenis bakteria tempatan penting untuk merancang kawalan yang tepat.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Genetic diversity of xanthomonas citri subsp. citri, causal agent of citrus canker” (Arshadi et al., 2013). Objektif tidak dinyatakan secara eksplisit, tetapi abstrak menunjukkan kajian ini mengenal pasti dan mencirikan secara molekul bakteria penyebab kanker sitrus daripada sampel di Semenanjung Malaysia. Kajian sokongan merangkumi ujian antibiotik dan bahan kimia berasaskan kuprum di Pakistan (Shahbaz et al., 2023), ulasan kritikal tentang kanker sitrus (Naqvi et al., 2022), laporan pertama kanker sitrus pada limau di Thailand (Bui Thi Ngoc et al., 2007) dan ujian bahan alternatif kuprum di Florida, Amerika Syarikat (Kunwar et al., 2023).
Sorotan Kajian Lepas
Gottwald et al. (2002) mengulas patogen kanker sitrus dan kesannya. Menurut ringkasan kajian tersebut, sistem perlindungan industri pertanian USDA pernah dibebani dan kadangkala gagal memintas kemasukan beberapa perosak eksotik, termasuk patogen tumbuhan.
Dari segi pengelasan bakteria, De Boer (2001) dalam buku Plant Pathogenic Bacteria menggariskan perkembangan terkini taksonomi bakteria serta sistem pengelasan alternatif dan implikasinya terhadap bakteria patogen tumbuhan. Cubero et al. (2002) pula menunjukkan bahawa analisis jujukan separa operon ribosom dalam Xanthomonas axonopodis membolehkan strain penyebab kanker sitrus jenis A, B dan C dibezakan, serta membangunkan primer PCR baharu untuk mengenal pasti strain tersebut.
Dari segi kaedah makmal, Mahuku (2004) memperkenalkan kaedah pengekstrakan DNA yang mudah untuk analisis berasaskan PCR bagi tumbuhan, kulat dan bakteria. DNA yang diekstrak serasi dengan analisis menggunakan primer enterobacterial repetitive intergenic consensus (ERIC), SCAR dan RAMS. Dice (1945) pula memperkenalkan ukuran tahap perkaitan ekologi antara spesies.
Naqvi et al. (2022) menjelaskan bahawa kanker sitrus disebabkan oleh Xanthomonas citri subsp. citri dan telah dikaji sejak tahun 1980-an. Lima jenis kanker sitrus telah dikenal pasti; jenis Asia (Kanker A) paling memusnahkan dan menyerang kebanyakan kultivar sitrus.
Dapatan Utama
Bakteria tempatan disahkan sebagai Xcc. Arshadi et al. (2013) mengasingkan sebanyak 25 sampel penyakit kanker dari pelbagai bahagian Semenanjung Malaysia, daripada tiga perumah yang berbeza. Selepas pelbagai ujian diagnostik, semua sampel dikenal pasti sebagai Xanthomonas citri subsp. citri (Xcc), dan isolat tersebut bersifat patogenik terhadap empat spesies sitrus yang diuji.
Kepelbagaian genetik dikaitkan dengan lokasi, bukan perumah. Pencirian molekul dilakukan menggunakan cap jari rep-PCR. Analisis kelompok berdasarkan gabungan corak jalur ERIC-PCR dan BOX-PCR membahagikan isolat dengan jelas kepada kelompok berbeza mengikut asal geografi, bukan mengikut spesies perumah.
Kemungkinan wujud patotip berbeza di Malaysia. Kepelbagaian genetik yang agak tinggi diperhatikan. Satu kumpulan isolat dari kawasan yang lebih terhad di Malaysia terpisah daripada isolat lain dengan persamaan yang agak rendah.
Kerugian hasil dan keadaan yang menggalakkan penyakit. Shahbaz et al. (2023) melaporkan bahawa kanker sitrus menyebabkan kerugian hasil 5–30% di Pakistan. Naqvi et al. (2022) menyatakan jangkitan teruk boleh menyebabkan mati rosot (dieback), keguguran daun, buah bercela teruk, buah gugur pramatang dan kualiti buah menurun. Jangkitan meningkat dalam iklim lembap, panas dan mendung, serta apabila berangin dan hujan lebat.
Strain khusus limau di Thailand. Bui Thi Ngoc et al. (2007) menerangkan bahawa terdapat varian X. axonopodis pv. citri-A\ yang julat perumahnya terhad kepada limau Mexico (Citrus aurantifolia) tetapi tidak menjangkiti limau gedang (C. paradisi*). Analisis AFLP ke atas 26 isolat dari Thailand membahagikan isolat tersebut kepada dua kumpulan berbeza; satu kumpulan terdiri daripada 20 isolat daripada pelbagai spesies sitrus, termasuk lima isolat daripada limau.
Keberkesanan antibiotik di makmal. Dalam ujian in vitro, Shahbaz et al. (2023) mendapati Enrofloxacin menghasilkan zon perencatan tertinggi (35.68 mm), diikuti Enco-Mix (33.50 mm), Pevivet-5 (33.48 mm), Kanamycin sulphate (30.41 mm), Sinobiotic (30.02 mm), Streptomycin sulphate (29.33 mm) dan Gentam-20% (28.26 mm), berbanding kawalan.
Bahan kuprum di ladang. Dalam ujian ladang yang sama, kuprum nitrat mencatatkan insiden penyakit terendah (16.07%), diikuti kuprum hidroksida (21.78%), Amistar top (22.28%), kuprum oksiklorida (24.37%) dan kuprum asetat (24.63%), manakala kawalan mencatatkan insiden tertinggi (65.00%). Campuran Cu (NO2)3 + Enrofloxacin paling berkesan di ladang.
Alternatif kepada kuprum. Kunwar et al. (2023) menyatakan bahawa penggunaan semburan kuprum secara berat di Florida selama lebih dua dekad meningkatkan risiko strain bakteria rintang dan pengumpulan kuprum berlebihan dalam tanah. Dalam rumah hijau, tiga perangsang pertahanan tumbuhan (PDI5, PDI26 dan PDI31) yang disembur pada 500 ppm, serta Actigard (siraman; 2 g/pokok), berkesan mengurangkan keterukan kanker pada daun pokok Valencia berumur dua tahun (P ?0.02).
| Aspek | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| Sampel di Semenanjung Malaysia | 25 sampel daripada tiga perumah; semua Xcc | Arshadi et al. (2013) |
| Pengelompokan genetik | Mengikut asal geografi, bukan perumah | Arshadi et al. (2013) |
| Kerugian hasil (Pakistan) | 5–30% | Shahbaz et al. (2023) |
| Zon perencatan tertinggi | Enrofloxacin 35.68 mm | Shahbaz et al. (2023) |
| Insiden penyakit di ladang | Kuprum nitrat 16.07% vs kawalan 65.00% | Shahbaz et al. (2023) |
| Perangsang pertahanan | PDI 500 ppm, Actigard 2 g/pokok kurangkan keterukan | Kunwar et al. (2023) |
Perbincangan
Kajian Arshadi et al. (2013) memberi bukti tempatan bahawa bakteria Xcc memang wujud di Semenanjung Malaysia dan mempunyai kepelbagaian genetik yang agak tinggi. Kemungkinan wujud patotip berbeza memberi isyarat bahawa tindak balas varieti limau mungkin berbeza mengikut lokasi.
Dari segi kawalan, data angka datang dari luar negara. Ujian di Pakistan menunjukkan bahan kuprum mampu menurunkan insiden penyakit daripada 65.00% kepada antara 16.07% hingga 24.63%. Namun, pengalaman Florida mengingatkan bahawa pergantungan berterusan kepada kuprum berisiko mewujudkan bakteria rintang dan pencemaran tanah. Penggunaan antibiotik di ladang perlu mematuhi peraturan racun perosak negara (pengetahuan am).
Batasan utama ialah tiada data kerugian hasil atau ujian kawalan di ladang Malaysia ditemui dalam carian ini. Oleh itu, angka kerugian 5–30% tidak boleh terus dianggap sama dengan keadaan di Malaysia, walaupun iklim panas dan lembap negara ini sememangnya sesuai untuk penyakit tersebut (pengetahuan am).
Implikasi kepada Petani dan Agensi Pertanian
1. Gunakan anak benih limau yang bersih daripada nurseri yang dipercayai, kerana bahan tanaman yang dijangkiti boleh membawa bakteria ke kebun baharu (pengetahuan am).
2. Pantau daun, ranting dan buah selepas musim hujan; buang dan musnahkan bahagian berlesi bagi mengurangkan sumber jangkitan (pengetahuan am).
3. Gunakan racun berasaskan kuprum yang berdaftar mengikut label dan elakkan penggunaan berlebihan bagi mengurangkan risiko rintangan dan pengumpulan kuprum dalam tanah.
4. Agensi boleh memperluas pemetaan strain Xcc di seluruh Malaysia, termasuk mengesan kemungkinan strain khusus limau seperti A\*.
5. Penyelidik tempatan perlu menjalankan ujian ladang di Malaysia untuk mengukur kerugian hasil dan menilai alternatif seperti perangsang pertahanan tumbuhan.
Kesimpulan
Kanker sitrus yang disebabkan oleh Xanthomonas citri subsp. citri telah disahkan wujud di Semenanjung Malaysia, dengan kepelbagaian genetik yang agak tinggi. Kajian di Pakistan menunjukkan penyakit ini boleh mengurangkan hasil sebanyak 5–30%, dan bahan kuprum mampu menurunkan insiden penyakit dengan ketara. Namun, data ladang di Malaysia masih tiada, dan pendekatan kawalan bersepadu yang tidak bergantung sepenuhnya kepada kuprum perlu dikaji untuk kebun limau tempatan.
Rujukan
1. Arshadi, F., Sijam, K., & Awang, Y. (2013). Genetic diversity of xanthomonas citri subsp. citri, causal agent of citrus canker. Journal of Plant Protection Research. https://doi.org/10.2478/JPPR-2013-0047
2. Shahbaz, H., Atiq, M., Rajput, N., et al. (2023). Managing citrus canker: Evaluating the effectiveness of antibiotics and chemicals for disease control. International Journal of Phytopathology. https://doi.org/10.33687/phytopath.012.02.4667
3. Naqvi, S. A. H., Wang, J., Malik, M. T., et al. (2022). Citrus canker—Distribution, taxonomy, epidemiology, disease cycle, pathogen biology, detection, and management: A critical review and future research agenda. Agronomy. https://doi.org/10.3390/agronomy12051075
4. Bui Thi Ngoc, L., Vernière, C., Pruvost, O., et al. (2007). First report in Thailand of Xanthomonas axonopodis pv. citri-A\ causing citrus canker on lime. Plant Disease*. https://doi.org/10.1094/PDIS-91-6-0771A
5. Kunwar, S., Redondo, A., Manker, D., et al. (2023). New antimicrobials and plant defense inducers for managing citrus canker disease. Frontiers in Agronomy. https://doi.org/10.3389/fagro.2023.1292624
6. Gottwald, T. R., Graham, J. H., Schubert, T., et al. (2002). Citrus canker: The pathogen and its impact. Plant Health Progress. https://doi.org/10.1094/PHP-2002-0812-01-RV
7. De Boer, S. H. (2001). Plant pathogenic bacteria. https://doi.org/10.1007/978-94-010-0003-1
8. Cubero, J., Graham, J. H., et al. (2002). Genetic relationship among worldwide strains of Xanthomonas causing canker in citrus species and design of new primers for their identification by PCR. Applied and Environmental Microbiology. https://doi.org/10.1128/AEM.68.3.1257-1264.2002
9. Mahuku, G. S. (2004). A simple extraction method suitable for PCR-based analysis of plant, fungal, and bacterial DNA. Plant Molecular Biology Reporter. https://doi.org/10.1007/BF02773351
10. Dice, L. R. (1945). Measures of the amount of ecologic association between species. Ecology. https://doi.org/10.2307/1932409
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: kanker sitrus, Xanthomonas citri subsp. citri, limau, kepelbagaian genetik, rep-PCR, kuprum, kawalan penyakit, Malaysia
