Serangan lalat buah boleh memusnahkan lebih 80% hasil belimbing jika tidak dikawal [1][2]. Bergantung sepenuhnya kepada racun serangga bukan sahaja mahal, malah boleh meninggalkan sisa pada buah dan membunuh musuh semula jadi lalat buah. Pendekatan pengurusan perosak bersepadu menggabungkan pemantauan, kawalan biologi, kebersihan kebun dan perlindungan fizikal. Artikel ini merumuskan kajian tentang kaedah-kaedah tersebut.
1. Perangkap Metil Eugenol
Bagaimana ia berfungsi?
Metil eugenol ialah sebatian yang sangat menarik bagi lalat buah jantan dalam kompleks Bactrocera dorsalis, termasuk B. carambolae. Kajian mendapati jantan yang memakan metil eugenol menghasilkan feromon seks dan mempunyai kelebihan dalam persaingan mengawan [3]. Oleh itu, umpan ini sangat berkesan untuk menarik dan memerangkap jantan.
Untuk pemantauan
Kajian di ladang germplasma belimbing di Indonesia menggunakan umpan metil eugenol untuk mengkaji kepelbagaian lalat buah, dan mendapati B. carambolae merangkumi kira-kira 85% tangkapan [4]. Kajian di Selangor turut menggunakan perangkap untuk mengenal pasti lalat buah di kebun belimbing [5].
Perangkap membantu petani mengetahui bila populasi lalat meningkat, supaya tindakan kawalan boleh diambil pada masa yang tepat.
Had perangkap
Perangkap metil eugenol hanya menarik jantan. Lalat betina yang bertelur pada buah tidak tertarik secara langsung. Oleh itu, perangkap sahaja tidak mencukupi untuk melindungi buah, dan perlu digabungkan dengan kaedah lain.
2. Kawalan Biologi dengan Parasitoid
Parasitoid ialah serangga kecil, biasanya tebuan, yang meletakkan telur di dalam telur atau larva lalat buah. Larva parasitoid kemudian memakan perumahnya dari dalam.
Parasitoid di Malaysia
Kajian menggunakan sampel daripada MARDI dan kaedah PCR multipleks mengenal pasti tiga spesies parasitoid Opiinae yang menyerang lalat buah B. carambolae dalam belimbing dan jambu batu [6]:
Diachasmimorpha longicaudata
Fopius arisanus
Psyttalia incisi
Kaedah molekul ini membolehkan parasitoid dikenal pasti dengan lebih cepat dan tepat berbanding menunggu serangga dewasa muncul [6].
Parasitoid di Bali
Kajian di Denpasar mengkaji interaksi antara parasitoid yang menyerang lalat buah belimbing, dengan F. arisanus sebagai salah satu parasitoid penting [1]. Kajian di Gianyar pula mengkaji kelimpahan spesies lalat buah dan parasitoidnya pada tanaman belimbing [2].
Melindungi parasitoid
Kehadiran parasitoid secara semula jadi bermakna penggunaan racun serangga spektrum luas boleh membunuh sekutu petani. Mengurangkan semburan yang tidak perlu membantu mengekalkan populasi parasitoid di kebun.
3. Kebersihan Kebun
Buah gugur yang mengandungi larva ialah punca utama populasi lalat buah generasi seterusnya. Amalan kebersihan termasuk:
Kutip buah gugur setiap hari atau beberapa kali seminggu.
Musnahkan buah dengan menanam dalam lubang yang dalam, merendam dalam air, atau memasukkan ke dalam beg plastik tertutup dan dijemur.
Tuai buah tepat pada masanya dan jangan biarkan buah terlalu masak di pokok.
Kawal pokok perumah lain di sekitar kebun, kerana lalat buah juga menyerang mangga dan jambu batu [7][6].
4. Pembungkusan Buah
Membungkus buah ketika masih muda dengan kertas atau plastik menghalang lalat betina meletakkan telur. Kaedah ini popular di kalangan penanam belimbing di Malaysia kerana berkesan dan mengurangkan keperluan racun. Pembungkusan perlu dilakukan sebelum buah mencapai peringkat yang menarik minat lalat betina.
5. Pemilihan Varieti
Kajian keutamaan perumah di Indonesia mendapati lalat buah B. carambolae dan B. dorsalis paling menggemari belimbing jenis Malaya dan paling kurang menggemari varieti Welahan [8]. Walaupun varieti tempatan mungkin berbeza, dapatan ini menunjukkan bahawa ciri varieti mempengaruhi tahap serangan.
6. Kawalan Kawasan
Lalat buah boleh terbang dari kebun berdekatan. Kajian menunjukkan serangan Bactrocera berlaku pada pelbagai buah di Semenanjung Malaysia [7]. Oleh itu, kawalan secara berkelompok oleh beberapa petani dalam satu kawasan lebih berkesan berbanding usaha individu.
Ringkasan Kaedah
| Kaedah | Fungsi | Had |
|---|---|---|
| Perangkap metil eugenol | Pantau dan kurangkan jantan [3] | Tidak menarik betina |
| Parasitoid | Kawalan biologi semula jadi [6] | Terjejas oleh racun |
| Kebersihan kebun | Putuskan kitaran hidup | Perlu konsisten |
| Pembungkusan | Lindungi buah secara fizikal | Memerlukan tenaga kerja |
| Varieti | Kurangkan daya tarikan [8] | Data tempatan terhad |
Panduan Praktikal
1. Pasang perangkap metil eugenol untuk memantau populasi [4].
2. Kutip dan musnahkan buah gugur secara berkala.
3. Bungkus buah semasa masih muda.
4. Elakkan semburan racun yang tidak perlu untuk melindungi parasitoid [6].
5. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, termasuk tempoh sebelum tuai.
6. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang program kawalan lalat buah kawasan.
Kesilapan Biasa Petani
Beberapa kesilapan biasa boleh mengurangkan keberkesanan kawalan. Antaranya ialah memasang perangkap tetapi tidak memeriksa dan mencatat tangkapan secara berkala, membiarkan buah gugur bertimbun di bawah pokok, dan menyembur racun mengikut jadual tetap tanpa melihat tahap populasi sebenar. Semburan berlebihan juga boleh membunuh parasitoid yang secara semula jadi membantu menekan populasi lalat buah [6][1].
Kesimpulan
Kawalan lalat buah belimbing paling berkesan apabila pelbagai kaedah digabungkan. Perangkap metil eugenol membantu pemantauan, parasitoid seperti F. arisanus dan D. longicaudata yang ditemui dalam sampel MARDI menyumbang kepada kawalan biologi, manakala kebersihan kebun dan pembungkusan buah melindungi hasil secara langsung.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat pertanian khusus. Petani perlu merujuk Jabatan Pertanian dan MARDI untuk cadangan kawalan yang sesuai.
Rujukan
[1] K. A. Yuliadhi et al. (2022). Interaction of parasitoids associated with fruit flies attacking star fruit (Averrhoa carambolae) in Denpasar City, Bali Province, Indonesia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/980/1/012051.
[2] I. N. D. Putra et al. (2019). Kelimpahan Spesies Lalat Buah (Diptera: Tephritidae) dan Parasitoidnya yang Berasosiasi pada Tanaman Belimbing (Averrhoa carambola L.) di Kabupaten Gianyar. Agrotrop : Journal on Agriculture Science. DOI: 10.24843/ajoas.2019.v09.i01.p01.
[3] K. Tan et al. (2020). Sex Pheromone and Mating Competition after Methyl Eugenol Consumption in the Bactrocera dorsalis Complex. Unknown Journal. DOI: 10.1201/9780367812430-23.
[4] I. Riastiwi et al. (2021). DIVERSITY OF FRUIT FLIES (DIPTERA: TEPHRITIDAE) ATTRACTED BY ME LURE IN CSC-BG GERMPLASM CARAMBOLA PLANTATION. JURNAL HAMA DAN PENYAKIT TUMBUHAN TROPIKA. DOI: 10.23960/jhptt.221151-157.
[5] S. Juma et al. (2014). Occurrence of Tephritid Fruit Flies with Intermediate morphologies of Bactrocera carambolae and B.papayae (Diptera: Tephritidae) in Selangor, Peninsular Malaysia. Unknown Journal.
[6] S. Shariff et al. (2014). Multiplex PCR in determination of Opiinae parasitoids of fruit flies, Bactrocera sp., infesting star fruit and guava. Journal of Insect Science. DOI: 10.1673/031.014.07.
[7] M. Salmah et al. (2018). Infestation of fruit fly, Bactrocera (Diptera: Tephritidae) on mango ( Mangifera indica L.) in peninsular Malaysia. Journal of Fundamental and Applied Sciences. DOI: 10.4314/jfas.v9i2s.49.
[8] D. Koswanudin et al. (2018). Host preference fruit flies Bactrocera carambolae (Drew & Hancock) and Bactrocera dorsalis (Drew and Hancock) (Diptera: Tephritidae). Jurnal Entomologi Indonesia. DOI: 10.5994/jei.15.1.40.
