Istilah probiotik dan prebiotik semakin biasa kita dengar, terutama apabila bercakap tentang yogurt, makanan fermentasi, kesihatan usus dan makanan berfungsi. Walaupun kedua-duanya sering disebut bersama, probiotik dan prebiotik sebenarnya mempunyai fungsi yang berbeza.
Secara ringkas, probiotik ialah mikroorganisma hidup yang memberi manfaat kepada kesihatan perumah apabila diambil dalam jumlah yang mencukupi, manakala prebiotik pula ialah substrat yang tidak tercerna tetapi boleh ditapai secara selektif oleh mikrobiota usus. Kedua-duanya boleh diperoleh sama ada daripada makanan semula jadi atau produk makanan berfungsi.
Apa Itu Probiotik?
Probiotik merujuk kepada mikroorganisma tertentu yang digunakan untuk menyokong keseimbangan mikrobiota dalam sistem pencernaan. Dalam sumber yang dibincangkan, kumpulan probiotik yang paling biasa ialah bakteria asid laktik, bifidobakteria, beberapa jenis yis serta beberapa bakteria lain.
Antara contoh yang paling dikenali ialah Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus rhamnosus GG dan Lactobacillus casei. Mikroorganisma ini banyak dikaitkan dengan makanan fermentasi seperti yogurt, kefir dan susu fermentasi.
Selain itu, Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12 juga digunakan sebagai probiotik dan boleh ditemui dalam produk seperti keju serta formula bayi. Bagi kumpulan yis pula, Saccharomyces boulardii merupakan antara mikroorganisma yang digunakan dalam suplemen dan makanan berfungsi.
Menariknya, genus Lactobacillus dan Bifidobacterium mempunyai sejarah penggunaan yang panjang sebagai probiotik dan dianggap antara kumpulan yang paling banyak digunakan. Pada masa yang sama, beberapa mikroorganisma lain seperti Clostridium butyricum, Akkermansia spp. dan Faecalibacterium spp. sedang mendapat perhatian sebagai calon probiotik baharu.
Jadi, Apa Pula Prebiotik?
Jika probiotik ialah mikroorganisma hidup, prebiotik boleh dianggap sebagai substrat yang menyokong pertumbuhan atau aktiviti mikroorganisma tertentu dalam usus.
Antara prebiotik yang biasa digunakan ialah inulin, fruktooligosakarida (FOS) dan galaktooligosakarida (GOS). Inulin dan FOS secara semula jadi boleh diperoleh daripada bawang, bawang putih, asparagus, akar chicory dan pisang. Bahan ini juga boleh dimasukkan ke dalam produk makanan seperti biskut, bijirin, coklat dan produk tenusu.
GOS pula boleh ditemui dalam susu ibu dan susu tenusu, selain digunakan dalam formula bayi dan bijirin. Dokumen turut menyenaraikan laktulosa, iaitu disakarida sintetik yang digunakan dalam produk terapeutik seperti ubat sembelit.
Sumber prebiotik tidak terhad kepada bahan tersebut sahaja. Polisakarida tertentu daripada oat mentah, kacang soya dan akar chicory turut dikaitkan dengan makanan tinggi serat.
Prebiotik yang Paling Banyak Digunakan
Antara prebiotik paling lazim ialah FOS, inulin dan GOS. Namun, perkembangan penyelidikan kini turut memberi perhatian kepada beberapa bahan lain seperti polifenol, kanji tahan atau resistant starch, serta oligosakarida daripada kekacang dan buah-buahan tradisional.
Perkembangan ini menarik kerana ia menunjukkan bahawa potensi prebiotik tidak semestinya terhad kepada makanan yang telah diperkaya secara komersial. Bahan makanan semula jadi, termasuk kekacang dan buah-buahan tertentu, juga mungkin menjadi sumber substrat yang sesuai untuk mikrobiota.
Sebagai contoh, dokumen menyatakan bahawa kacang hijau, buah ara dan horse gram menunjukkan potensi prebiotik kerana kandungan oligosakarida dan serat yang tinggi.
Apabila Probiotik dan Prebiotik Digabungkan: Sinbiotik
Satu lagi istilah yang semakin mendapat perhatian ialah sinbiotik.
Sinbiotik merupakan gabungan probiotik dan prebiotik dalam satu sediaan, dengan tujuan membantu meningkatkan kemandirian dan aktiviti probiotik dalam usus.
Dokumen membahagikan sinbiotik kepada dua kategori utama. Pertama ialah sinbiotik komplementari, iaitu probiotik dan prebiotik yang berfungsi secara bebas dalam satu produk. Kedua ialah sinbiotik sinergistik, apabila mikroorganisma hidup digabungkan dengan substrat yang boleh dimanfaatkan secara bersama.
Secara mudah, konsep sinbiotik cuba mewujudkan keadaan di mana mikroorganisma yang bermanfaat bukan sahaja dibekalkan, malah turut diberikan sumber yang dapat menyokong aktivitinya.
Probiotik Bukan Hanya Daripada Produk Tenusu
Selama ini, apabila probiotik disebut, ramai mungkin terus terbayangkan yogurt atau susu fermentasi. Memang benar bahawa yogurt dan kefir merupakan antara sumber tenusu probiotik yang paling meluas. Antara strain yang dikaitkan dengannya termasuk Lactobacillus bulgaricus dan L. acidophilus.
Namun begitu, perhatian penyelidikan kini turut beralih kepada sumber bukan tenusu.
Minuman daripada bijirin, jus buah dan teh sedang dikaji sebagai matriks makanan untuk membawa mikroorganisma probiotik.
Permintaan terhadap pilihan bukan tenusu turut meningkat kerana isu seperti intoleransi laktosa dan alahan terhadap protein susu. Dalam hal ini, substrat daripada sayuran dilaporkan mempunyai potensi sebagai medium fermentasi bakteria asid laktik. Dokumen menyatakan bahawa viabiliti sel pada substrat sayuran boleh berada sekitar 10?–10? CFU/mL.
Perkembangan ini membuka ruang kepada inovasi makanan fermentasi berasaskan buah, sayur dan bijirin.
Probiotik dan Prebiotik Saling Melengkapi
Perbezaan paling mudah antara kedua-duanya boleh diringkaskan seperti berikut:
| Komponen | Fungsi asas | Contoh |
|---|---|---|
| Probiotik | Mikroorganisma hidup | Lactobacillus, Bifidobacterium, Saccharomyces boulardii |
| Prebiotik | Substrat yang dimanfaatkan mikrobiota | Inulin, FOS, GOS |
| Sinbiotik | Gabungan probiotik + prebiotik | Mikroorganisma hidup bersama substrat yang sesuai |
Perbezaan ini penting kerana mengambil makanan yang mengandungi bakteria tertentu tidak semestinya sama dengan mengambil bahan yang menyokong pertumbuhan mikrobiota. Dalam konsep pemakanan berasaskan mikrobiota, kedua-dua pendekatan ini boleh saling melengkapi.
Potensi Makanan Berfungsi Masa Hadapan
Perkembangan penyelidikan probiotik dan prebiotik menunjukkan bahawa bidang ini tidak lagi terbatas kepada yogurt atau suplemen.
Kajian terhadap makanan bukan tenusu, sayuran, buah-buahan, kekacang dan sumber serat membuka ruang kepada pembangunan produk baharu yang mempunyai nilai fungsi tambahan.
Dalam masa yang sama, pengenalpastian strain mikroorganisma baharu dan sumber prebiotik baharu juga menunjukkan bahawa hubungan antara makanan dan mikrobiota usus merupakan bidang penyelidikan yang masih berkembang.
Apa yang jelas, konsep probiotik dan prebiotik bukan sekadar trend makanan. Ia menggambarkan satu pendekatan yang lebih kompleks terhadap makanan, iaitu bukan sahaja melihat kandungan nutrien yang diserap oleh manusia, tetapi juga bagaimana makanan boleh mempengaruhi komuniti mikroorganisma yang hidup dalam sistem pencernaan.
Kesimpulan
Probiotik dan prebiotik mempunyai peranan yang berbeza tetapi saling berkaitan. Probiotik membekalkan mikroorganisma hidup yang berpotensi memberi manfaat, manakala prebiotik menyediakan substrat yang boleh dimanfaatkan oleh mikrobiota tertentu.
Antara probiotik yang biasa digunakan ialah Lactobacillus, Bifidobacterium dan Saccharomyces boulardii, sementara inulin, FOS dan GOS merupakan antara prebiotik yang paling lazim.
Apabila kedua-duanya digabungkan, terbentuklah konsep sinbiotik yang bertujuan menggabungkan mikroorganisma dengan substrat yang sesuai. Selain produk tenusu, sumber daripada buah, sayur, bijirin dan kekacang juga semakin mendapat perhatian sebagai asas pembangunan makanan probiotik dan prebiotik pada masa hadapan.
Sumber Rujukan
Ballini, A., Charitos, I. A., Cantore, S., Topi, S., Bottalico, L., & Santacroce, L. (2023). About Functional Foods: The Probiotics and Prebiotics State of Art. Antibiotics, 12.
Bernal-Castro, C., Espinosa-Poveda, E., Gutiérrez-Cortés, C., & Díaz-Moreno, C. (2023). Vegetable substrates as an alternative for the inclusion of lactic acid bacteria with probiotic potential in food matrices. Journal of Food Science and Technology, 61, 833–846.
Erkmen, O., & Bozo?lu, T. (2016). Probiotics and Prebiotics. 383–394.
Guarner, F., Sanders, M., Szajewska, H., Cohen, H., Eliakim, R., Herrera-deGuise, C., Karakan, T., Merenstein, D. J., Piscoya, A., Ramakrishna, B., Salminen, S., & Melberg, J. (2024). World Gastroenterology Organisation Global Guidelines: Probiotics and Prebiotics. Journal of Clinical Gastroenterology, 58(6), 533–553.
Hindle, V. K., Veasley, N. M., & Holscher, H. (2024). Microbiota-Focused Dietary Approaches to Support Health: A Systematic Review. The Journal of Nutrition, 155, 381–401.
Khatav, P. S., Sawant, A., Kadam, N., Badwe, V. U., Pandey, P., & Doshi, P. (2026). Prebiotics characterization from traditional legumes and fruits sources and their synergistic effects on probiotic growth and short-chain fatty acid production. Nutrition and Health.
Kumar, D., Lal, M., Dutt, S., Raigond, P., Changan, S., Tiwari, R., Chourasia, K., Mangal, V., & Singh, B. (2022). Functional fermented probiotics, prebiotics and synbiotics from non-dairy products: A perspective from nutraceutical. Molecular Nutrition & Food Research.
Maftei, N., Raileanu, C., Balta, A., Ambrose, L., Boev, M., Marin, D. B., & Lis?, E. (2024). The Potential Impact of Probiotics on Human Health: An Update on Their Health-Promoting Properties. Microorganisms, 12.
Markowiak, P., & ?li?ewska, K. (2017). Effects of Probiotics, Prebiotics, and Synbiotics on Human Health. Nutrients, 9.
Pandey, K. R., Naik, S., & Vakil, B. (2015). Probiotics, prebiotics and synbiotics—A review. Journal of Food Science and Technology, 52, 7577–7587.
Roy, S., & Dhaneshwar, S. (2023). Role of prebiotics, probiotics, and synbiotics in management of inflammatory bowel disease: Current perspectives. World Journal of Gastroenterology, 29, 2078–2100.
Sanders, M., Merenstein, D., Reid, G., Gibson, G., & Rastall, R. (2019). Probiotics and prebiotics in intestinal health and disease: From biology to the clinic. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology.
Sarao, L., & Arora, M. (2017). Probiotics, prebiotics, and microencapsulation: A review. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 57, 344–371.
Sarita, B., Samadhan, D., Hassan, M. Z., & Kovaleva, E. G. (2025). A comprehensive review of probiotics and human health-current prospective and applications. Frontiers in Microbiology, 15.
Smoli?ska, S., Popescu, F.-D., & Zemelka-Wi?cek, M. (2025). A Review of the Influence of Prebiotics, Probiotics, Synbiotics, and Postbiotics on the Human Gut Microbiome and Intestinal Integrity. Journal of Clinical Medicine, 14.
Yadav, M., Kumari, I., Singh, B., Sharma, K. K., & Tiwari, S. (2022). Probiotics, prebiotics and synbiotics: Safe options for next-generation therapeutics. Applied Microbiology and Biotechnology, 106, 505–521.
You, S., Yan, B., Pei, W., Wu, Q., Ding, C., & Huang, C. (2022). The promotion mechanism of prebiotics for probiotics: A review. Frontiers in Nutrition, 9.
Keyword: probiotik, prebiotik, sinbiotik, Lactobacillus, Bifidobacterium, Saccharomyces boulardii, bakteria asid laktik, mikrobiota usus, makanan fermentasi, yogurt, kefir, inulin, fruktooligosakarida, FOS, galaktooligosakarida, GOS, kanji tahan, serat makanan, makanan berfungsi, makanan bukan tenusu, fermentasi, kesihatan usus
