Pengenalan
Pembukaan hutan untuk pertanian, terutamanya ladang kelapa sawit, telah memecahkan banyak kawasan hutan di Malaysia kepada serpihan kecil yang dikelilingi oleh tanaman. Haiwan pemakan buah (frugivor) seperti beruang madu, orang utan, kera dan burung enggang memerlukan pokok berbuah dan laluan selamat untuk bergerak antara serpihan ini. Haiwan ini juga menyebarkan biji benih yang membantu pemulihan hutan (pengetahuan am). Persoalannya, sejauh manakah pokok dan jalur hutan yang tinggal di tengah ladang benar-benar berfungsi sebagai koridor hidupan liar?
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Survival strategies of a frugivore, the sun bear, in a forest-oil palm landscape” (Guharajan et al., 2018) dari Malaysia (Lower Kinabatangan, Sabah). Objektifnya ialah memahami corak penggunaan habitat oleh beruang madu (Helarctos malayanus) dalam matriks hutan terserpih dan ladang kelapa sawit yang luas. Kajian sokongan meliputi penyebar biji benih di Sarawak (Puttick et al., 2024), simulasi orang utan di Sabah (Seaman et al., 2021), mamalia di utara Sarawak (Mohd?Azlan et al., 2026) dan rama-rama malam di rizab riparian Sabah (Gray et al., 2019).
Sorotan Kajian Lepas
Menurut Guharajan et al. (2018), kehilangan kawasan hutan yang luas di kawasan tropika menyebabkan habitat utama banyak spesies merosot dan terserpih. Borneo merupakan contoh utama, dengan pembersihan hutan yang dipercepat terutamanya untuk perluasan kelapa sawit. Borneo diiktiraf sebagai kubu penting bagi pemuliharaan beruang madu, tetapi kesan pengurangan dan pemecahan habitat terhadap frugivor ini belum jelas.
Dari segi kaedah, kajian beruang madu merujuk kepada pendekatan pemodelan penghunian (occupancy). MacKenzie et al. (2002) mencadangkan model dan kaedah berasaskan kebolehjadian untuk menganggar kadar penghunian tapak apabila kebarangkalian pengesanan kurang daripada satu, iaitu keadaan biasa apabila haiwan sukar dilihat atau dirakam. Pendekatan ini dihuraikan lebih lengkap dalam buku MacKenzie (2005), termasuk model dengan kebarangkalian pengesanan yang heterogen.
Arnold (2010) memberi amaran bahawa model dengan parameter yang tidak bermaklumat kerap dibentangkan seolah-olah bersaing dalam pemilihan model menggunakan Kriteria Maklumat Akaike (AIC); beliau melaporkan bahawa masalah ini berlaku dalam 72% daripada semua kertas berasaskan AIC dalam Journal of Wildlife Management pada 2008. Kajian ini turut merujuk perisian R (R Core Team, 2014).
Dapatan Utama
Serpihan hutan kecil tetap penting. Guharajan et al. (2018) menggunakan perangkap kamera dan tinjauan tanda di dataran banjir Lower Kinabatangan, Sabah, iaitu landskap hutan terserpih dan ladang kelapa sawit yang telah wujud dalam keadaan sedemikian selama > 15 tahun. Mereka menyimpulkan bahawa serpihan hutan yang agak kecil (~ 2000 ha) dalam landskap pertanian yang luas boleh menjadi penting bagi beruang madu.
Pokok besar sebagai tempat makan dan rehat. Beruang madu memilih pokok besar untuk makan dan berehat. Mereka juga memanfaatkan ladang bersebelahan untuk memakan buah kelapa sawit.
Mengelak manusia. Beruang memilih kawasan yang lebih jauh dari aktiviti manusia (ladang, lalu lintas bot sungai dan bangunan) dan jarang aktif pada waktu siang.
Penyebar biji benih di Sarawak. Puttick et al. (2024) merekodkan 11 spesies penyebar biji benih bersaiz sederhana hingga besar, termasuk beberapa spesies yang terdedah kepada kepupusan, dengan pengesanan beruang madu yang meluaskan julat jangkaan spesies menurut IUCN. Tiada perbezaan signifikan secara statistik dalam kekayaan atau kelimpahan spesies antara ladang kelapa sawit dan hutan, tetapi pengesanan jauh lebih meluas di hutan: ?1 daripada 11 spesies ini ditemui di 93.33% lokasi perangkap kamera hutan. Model Analisis Diskriminan Linear (LDA) memetakan koridor berpotensi.
Serpihan hutan sebagai batu loncatan orang utan. Seaman et al. (2021) mensimulasikan empat senario pengurusan landskap kelapa sawit di Sabah bagi orang utan Borneo (Pongo pygmaeus) yang terancam kritikal. Senario yang memaksimumkan pengekalan sisa hutan semula jadi melalui piawaian pensijilan kelestarian menyokong populasi yang stabil, sehingga 45% lebih besar berbanding senario berfokuskan pembangunan. Sisa hutan berfungsi sebagai koridor atau batu loncatan, meningkatkan kadar penghijrahan tahunan dan mengurangkan kematian orang utan sehingga 11%. Hasil ini bergantung kepada pengurangan kematian semasa penyebaran.
Mamalia dalam landskap kelapa sawit Sarawak. Mohd?Azlan et al. (2026) mengkaji enam serpihan hutan (julat 29–990 ha) dan matriks kelapa sawit di utara Sarawak. Serpihan tersebut secara kolektif mengandungi 22 daripada 24 spesies mamalia yang terdapat di Taman Negara Bukit Lambir berdekatan, termasuk beruang madu, rusa sambar (Rusa unicolor) dan babi berjanggut (Sus barbatus). Penghunian dan kekayaan spesies meningkat dengan keluasan hutan dan menurun dengan jarak dari hutan ke dalam kelapa sawit. Spesies lebih besar seperti beruk (Macaca nemestrina) hadir secara sementara sehingga 1 km ke dalam kelapa sawit, manakala spesies bergantung kepada hutan seperti pelanduk (Tragulus spp.) jarang dilihat di kelapa sawit.
Rizab riparian sebagai laluan. Gray et al. (2019) menggunakan kaedah tanda-lepas-tangkap semula ke atas lima taksa rama-rama malam di Sabah. Rama-rama ditangkap semula secara purata 68m dari titik pelepasan, dengan masa purata 2 hingga 3 hari, dan lebih cenderung bergerak di dalam rizab riparian berhutan berbanding ke dalam kelapa sawit.
| Penunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Saiz serpihan penting bagi beruang madu | ~ 2000 ha | Guharajan et al. (2018) |
| Lokasi hutan dengan ?1 spesies penyebar | 93.33% | Puttick et al. (2024) |
| Populasi orang utan (senario pengekalan hutan) | Sehingga 45% lebih besar | Seaman et al. (2021) |
| Pengurangan kematian orang utan | Sehingga 11% | Seaman et al. (2021) |
| Spesies mamalia dalam serpihan hutan | 22 daripada 24 | Mohd?Azlan et al. (2026) |
| Jarak kehadiran sementara ke dalam kelapa sawit | Sehingga 1 km | Mohd?Azlan et al. (2026) |
| Jarak purata tangkapan semula rama-rama | 68m | Gray et al. (2019) |
Perbincangan
Kesemua kajian dijalankan di Borneo Malaysia dan menunjukkan corak yang konsisten: serpihan hutan, pokok besar dan jalur riparian dalam ladang digunakan oleh hidupan liar sebagai habitat, tempat makan dan laluan.
Namun, perlu dinyatakan bahawa tiada kajian yang ditemui dalam carian ini menguji secara langsung pokok buah yang ditanam sebagai koridor atau batu loncatan. Bukti yang ada adalah mengenai sisa hutan, pokok besar dan rizab riparian, serta penggunaan serpihan oleh frugivor. Peranan pokok buah adalah tersirat: frugivor memilih pokok besar untuk makan, malah memakan buah kelapa sawit. Pokok ara (Ficus spp.) secara umum dianggap sumber makanan penting bagi frugivor (pengetahuan am), tetapi tiada data mengenainya di sini. Kajian dari Semenanjung Malaysia juga tidak diliputi.
Kajian Puttick et al. (2024) ialah pracetak dan Seaman et al. (2021) ialah simulasi model. Kehadiran haiwan di ladang juga boleh menimbulkan konflik, seperti beruang yang memakan buah kelapa sawit. Walaupun begitu, hasilnya menyokong penanaman semula jalur riparian dengan pokok hutan dan pokok buah tempatan (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pengusaha Ladang dan Agensi
1. Kekalkan serpihan hutan, pokok besar dan rizab riparian dalam ladang sebagai habitat dan laluan hidupan liar.
2. Utamakan pemulihan kawasan yang menghubungkan serpihan hutan, berpandukan peta koridor seperti yang dihasilkan oleh model LDA.
3. Pertimbangkan penanaman pokok buah hutan tempatan di jalur riparian dan pantau keberkesanannya.
4. Patuhi piawaian pensijilan kelestarian yang menggalakkan pengekalan litupan hutan semula jadi.
5. Kurangkan gangguan dan pemburuan di kawasan laluan haiwan.
Kesimpulan
Kajian dari Sabah dan Sarawak menunjukkan bahawa serpihan hutan kecil, pokok besar dan rizab riparian dalam landskap kelapa sawit membantu frugivor dan haiwan lain terus hidup serta bergerak, dan pengekalan sisa hutan boleh meningkatkan populasi orang utan sehingga 45% dalam simulasi. Bagaimanapun, peranan khusus pokok buah yang ditanam sebagai koridor belum diuji secara langsung dan memerlukan kajian lanjut.
Rujukan
1. Guharajan, R., Arnold, T. W., et al. (2018). Survival strategies of a frugivore, the sun bear, in a forest-oil palm landscape. Biodiversity and Conservation. https://doi.org/10.1007/S10531-018-1619-6
2. Puttick, R., Pfeifer, M., Teh, Y. A., et al. (2024). Informing restoration and conservation planning through studying mammalian disperser patterns in an oil-palm/forest matrix of Sarawak, Borneo [Pracetak]. SSRN. https://doi.org/10.2139/ssrn.4844128
3. Seaman, D. J. I., Voigt, M., Bocedi, G., et al. (2021). Orangutan movement and population dynamics across human-modified landscapes: implications of policy and management. Landscape Ecology. https://doi.org/10.1007/S10980-021-01286-8
4. Mohd?Azlan, J., Woodhead, T. S., Lok, L., et al. (2026). Persistence of medium- and large-sized mammals in an oil palm-dominated landscape of Sarawak, Malaysian Borneo. Biodiversity and Conservation. https://doi.org/10.1007/s10531-026-03304-0
5. Gray, R. E. J., Slade, E. M., et al. (2019). Movement of moths through riparian reserves within oil palm plantations. Frontiers in Forests and Global Change. https://doi.org/10.3389/FFGC.2019.00068
6. MacKenzie, D. I., Nichols, J. D., Lachman, G. B., Droege, S., Royle, J. A., & Langtimm, C. A. (2002). Estimating site occupancy rates when detection probabilities are less than one. Ecology. https://doi.org/10.1890/0012-9658(2002)083[2248:ESORWD]2.0.CO;2
7. MacKenzie, D. I. (2005). Occupancy estimation and modeling: Inferring patterns and dynamics of species occurrence.
8. Arnold, T. W. (2010). Uninformative parameters and model selection using Akaike’s Information Criterion. Journal of Wildlife Management. https://doi.org/10.1111/J.1937-2817.2010.TB01236.X
9. R Core Team. (2014). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: koridor hidupan liar, serpihan hutan, frugivor, beruang madu, penyebar biji benih, rizab riparian, kelapa sawit, Borneo
